welkom
extra
Solidariteit

Een grondstelling voor ongelijke en gecombineerde ontwikkelingen

Sociaal bewegen, goed voor de geest

Sjarrel Massop

We moeten bewegen, dat is goed voor ons lijf. Sociaal bewegen is goed voor onze geest. Helaas is het denken over sociale verhoudingen dichtgeslibd, gevangen in een net van vanzelfsprekendheden. Groei zou noodzakelijk zijn voor meer werkgelegenheid, langer doorwerken nodig vanwege de vergrijzing, zorg en onderwijs vreten de begroting van de nationale overheid op. Om maar enkele mythes te noemen.

Oplossen van al deze mythes is te veel gevraagd. Doorbreken van de vanzelfsprekendheden is een andere kwestie. Dat kan door oude gedachtegangen af te stoffen en een methode te vinden ze tot één instrument samen te voegen, er een synthese van te maken. Hier een poging met de klassieke stelling van de ongelijke en gecombineerde ontwikkelingen.

Theorema

TheoremaDe sociale en economische ontwikkelingen in de kapitalistisch wijze van produceren voltrekken zich in een hoog tempo. Daarbij zijn die ontwikkelingen uitermate complex. Heel duidelijk is dat ze niet als een wetmatigheid geïnterpreteerd kunnen worden volgens een in de exacte wetenschap gebruikelijke methodiek. Daarin wordt immers een analyse gemaakt over niet betwistbare feiten, waaruit een onomstotelijk bewijs voortvloeit. Zo werken de sociale wetenschappen niet. De complexiteit is dermate groot dat daar gedacht wordt in ontwikkelingen en minder in gesloten theorieën. Karl Marx beschrijft dit vraagstuk als volgt:

"Als we de enorme ontwikkeling van de productiekrachten van de maatschappelijke arbeid, zelfs maar van de laatste 30 jaar, vergelijken met alle voorgaande periodes, dan bekijkt men in het bijzonder een enorme massa vast kapitaal, dat naast de eigenlijke machinerie in de totaliteit van het maatschappelijk productieproces gaat, en komt er in de plaats van de moeilijkheid, die tot dusver de economen bezighield, de verklaring van de dalende winstvoet, nu het omgekeerde, namelijk te verklaren waarom deze daling niet groter of sneller is. Er moeten tegenkrachten in het spel zijn, die de algemene wetten dwarsbomen en neutraliseren en ze slechts het karakter geven van een tendens, dat is ook de reden dat we de daling van de algemene winstvoet, als een tendentiële daling hebben geduid."1

Trotsky.net Dit is tegen het einde van de negentiende eeuw geschreven, de ontwikkelingen zijn sindsdien nog explosiever verlopen. Het gaat hier niet direct om de inhoud, maar om hoe in complexe en zich razendsnel ontwikkelende samenlevingen, vol met tegenstellingen en paradoxen, toch in algemene zin verschijnselen weergegeven kunnen worden. Goed onderzoek blijft geboden, de dagelijkse praktijk blijft de belangrijkste bron. Echter, kunnen we in de dynamiek van de beweging een methode hanteren die op basis van onderzoek in hoge mate aannemelijk is?
Karl Marx ondervangt dat probleem met het begrip 'tendens'. In de sociale wetenschappen wordt ook vaak het begrip 'theorema' gebruikt. Dat is een grondstelling gebaseerd op eerder gedane en geaccepteerde uitspraken. Het heeft dus niet het gewicht van een wet, maar kan wel als een theoretisch richtsnoer worden gebruikt. Een wetenschappelijke 'wet in grote lijnen'. Een bekend voorbeeld is het zogenoemde Thomas theorema, een fundamenteel begrip uit de sociologie, het geeft weer dat wanneer mensen situaties als werkelijk definiëren deze werkelijke gevolgen hebben.
De wet van de tendentiëel dalende winstvoet kan ook gezien worden als een theorema. Met, volgens mij, als voordeel dat er van een theorema een grotere dynamiek uitgaat, er meer beweging in zit. De benadering wordt minder dogmatisch en krijgt daardoor juist meer kracht.

Ongelijke en gecombineerde ontwikkeling

David Harvey heeft in 2004 in Duitsland een lezing gehouden over de ongelijke geografische ontwikkeling van het kapitalisme.2 Zijn gedachte is belangrijk, maar niet compleet. De strekking is dat het kapitalisme als systeem ontwikkelingen doormaakt en daarmee in bepaalde fasen terechtkomt die niet gelijktijdig over de wereld verlopen. Het kapitalisme als systeem vindt zijn oorsprong in West-Europa en heeft zich via de Verenigde Staten over de wereld verspreid. De ontwikkelingen hebben in de bakermat van het kapitalisme niet stilgestaan, waardoor er faseverschillen ontstaan, bijvoorbeeld ten opzichte van China. De ontwikkelingen in China zijn grofweg vergelijkbaar met de ontwikkelingen van het systeem in het westen rond en na de Tweede Wereldoorlog.

GrafiekDavid Harvey laat echter de 'gecombineerde ontwikkeling' buiten beschouwing. Het Westen en China ontwikkelen natuurlijk niet in een isolement. Ze zijn goed op de hoogte van elkaars politieke, economische en sociale processen. Er is dus eigenlijk sprake van een ongelijke en gecombineerde ontwikkeling, een bestaande 'wet' die een onderdeel is van de theorie van de permanente revolutie van Trotsky.
De gedachte van Trotsky was uitdrukkelijk politiek en betrof de snelle ontwikkeling in Rusland in het begin van de twintigste eeuw. Economisch gezien was Rusland ver achter ten opzichte van West-Europa. In samenhang daarmee was er ook geen sterke arbeidersklasse die het voortouw kon nemen in grote revolutionaire veranderingen en bijvoorbeeld in de omverwerping van het kapitalisme als economisch systeem. Er was echter wel in Rusland een sterke politieke organisatie die in staat was de mensen, arbeiders, boeren en soldaten, in beweging te brengen en in 1917 de staatsmacht te grijpen.
Het was volgens Trotsky niet nodig in Rusland te wachten met een revolutie, totdat het kapitalisme voldoende ontwikkeld was en er een invloedrijke arbeidersklasse zou zijn. Sterker de Russische Revolutie kon als hefboom dienen voor de arbeidersklasse in het Westen om ook daar de staatsmacht over te nemen. In beide landstreken was dus sprake van een ongelijke, politieke en economische ontwikkeling. Echter, het idee was die ongelijke ontwikkelingen te combineren waardoor de beide achterstanden, economisch en politiek, in een stroomversnelling weggewerkt konden worden. Het is anders gelopen.

De samenvoeging of synthese

De ongelijke ontwikkelingen op wereldschaal verlopen complex op economisch, politiek en sociaal gebied. Zo complex dat ze niet een strak omlijnd patroon doorlopen en een vaste structuur volgen. Een lijn is echter duidelijk aan te brengen. De periode van vroegtijdige kapitalistische ontwikkeling kenmerkt zich bijvoorbeeld door zeer sterke economische groei en een bijna explosieve technologische ontwikkeling. Die technologische vorderingen leiden echter ook tot een stagnerende groei. Zo'n patroon zien we bijvoorbeeld in China van vandaag. In tijd en ruimte zijn die ontwikkelingen ongelijk. Een nauwkeurige beoordeling op basis van sluitende empirische feiten is niet of moeilijk te maken. Vandaar de keuze om van een theorema te spreken, het theorema van de ongelijke en gecombineerde ontwikkeling. Die is als volgt te omschrijven.
Synthese prentMaatschappelijke fenomenen en begrippen van economische, culturele, politieke en sociale aard ontwikkelen zich in een gevarieerde dimensie van tijd en ruimte ongelijk van elkaar. Deze ontwikkelingen kunnen in verschillende vormen en samenstellingen gecombineerd worden, waarbij elk proces afzonderlijk de te doorlopen ontwikkelingsfasen versneld kan doormaken of overslaan. Beïnvloedingsfactoren als de technologische veranderingen kunnen een eigen ontwikkeling doormaken en een versnellend effect hebben.
In een gecombineerde fase van ontwikkelingen kunnen factoren die van invloed zijn zelf ook ontwikkelen. Dit maakt uitkomsten van het theorema onvoorspelbaar, zonder dat het afbreuk doet aan de kracht en de analytische waarde ervan.

De stand van de globale samenleving is een momentopname van het theorema van de ongelijke en gecombineerde ontwikkeling. De arbeid is onderhevig aan het theorema van de ongelijke en gecombineerde ontwikkeling. De wijze waarop de arbeid georganiseerd wordt, is kenmerkend voor de ontwikkelingsfase van het kapitalisme. In China is er nu nog een zeer rigide arbeidsdeling die veel trekken heeft van een Tayloristische organisatie van de arbeid. In het Westen zijn we stappen 'verder', de arbeid wordt door de technologische ontwikkeling meer en meer teruggedrongen uit het arbeids- en productieproces. Dat betekent niet alleen dat de arbeidersklasse kwantitatief verzwakt door flexibilisering en afnemende arbeidsparticipatie, maar ook dat de politieke kracht van de oorspronkelijke arbeidersklasse, het industriële proletariaat, afneemt. Zo is bijvoorbeeld de organisatiegraad van de vakbonden in veel landen al gedaald tot onder de 20 procent. Er is meer sprake van een precariaat dan van een proletariaat.
Denken in termen van het theorema van de ongelijke en gecombineerde ontwikkeling houdt een sterk pleidooi in voor de verbinding van het westerse precariaat aan het oosterse opkomende proletariaat. De geest moet uit de fles, het bewustzijn dat het kapitalisme als politiek economische systeem geen perspectief te bieden heeft, moet inmiddels overduidelijk zijn. Het besef dat het nodig is om een sterke sociale beweging daarvoor te mobiliseren, kan een forse impuls geven aan de strijd tegen dit desastreuze systeem. Sociaal en bewegen combineren, is goed voor ons lijf en voor onze geest.



1 Karl Marx, Het Kapitaal, deel 3 - hoofdstuk 14, gepubliceerd op Marxist Internet Archief, Nederlandstalig . https://www.marxists.org/nederlands/marx-engels/1894/kapitaal-3/index.htm (terug)
2 David Harvey, Spaces of Global Capitalisme, towards a theory of uneven geographical development, 2006 Verso, Londen. (terug)