welkom
extra
Solidariteit

Het jaar 15 door de eeuwen heen

Van staatsrecht en oorlogen tot troost

Harry Peer

"De menselijke staat is een staat van oorlog tegen oorlog, van iedereen tegen iedereen", Thomas Hobbes (1588-1679).
"Niet door gepraat en meerderheidsbesluiten worden de grootste vragen der tijd beslist, maar door ijzer en bloed", Otto von Bismarck (1815-1898).
"De Heilige Geest is neergedaald in de gedaante van een duif, niet als een adelaar of havik", Erasmus (1466-1536).

We beginnen deze uiteenzetting aan de hand van het 'jaar 15' met de Magna Carta uit 1215, één van de belangrijkste politieke documenten uit de geschiedenis. In 1215 werd eveneens het vierde Concilie van Lateranen gehouden, niet onbelangrijk gelet op de voorschriften die nog steeds in de rooms-katholieke kerk gelden. Het jaar 1315 valt in een ijskoude periode met de hitte van allerlei oorlogsverwikkelingen. Het Concilie van Konstanz uit 1415 getuigt van de verdeeldheid in de kerk, van gewenste hervormingen en van inquisitie methoden. In 1515 krijgt de jonge 15-jarige Karel V het al aardig voor het zeggen in de Lage Landen en wordt mystica Teresa van Avila geboren.
In 2015 vierde Grolsch zijn 400-jarig bestaan, in 1615 stierf een belangrijke vorst in Japan en zag Govert Flinck in ons land het levenslicht. Een eeuw later overlijdt Lodewijk XIV. De Zonnekoning is verantwoordelijk voor zeer veel oorlogsschade in de Noordelijke en Oostenrijkse Nederlanden. In 2015 is er in allerlei landen uitvoerig stil gestaan bij de Slag bij Waterloo op 18 juni 1815, de verbanning van Napoleon naar Sint-Helena en het Congres van Wenen. Nederlanders en Belgen hebben bijzondere aandacht voor de inhuldiging van Willem I tot soeverein vorst der Nederlanden. Voorts volgen we de lange en bijzondere levensloop van twee uitzonderlijke in 1815 geboren Europeanen, Don Bosco en Bismarck. In 1915 is het tweede jaar van de Groote Oorlog en wordt in San Francisco de unieke innovatieve twintigste wereldtentoonstelling gehouden.
Het jaar 2015 is een verbijsterend jaar vanwege bloedige aanslagen en asielzoekers massaal op de vlucht voor oorlog en ellende in hun geboorteland. Gelukkig zien we ook hoopvolle tekenen van solidariteit en inzet voor de goede zaak, van democratisering op de universiteit, van vrijwilligers die de vluchtelingen bijstaan tot het bereikte klimaatakkoord.
Elke historische weergave is subjectief. Belangstelling en afwegingen van de auteur geven de doorslag. Sommige gebeurtenissen en voorvallen stippen we slechts kort aan, op andere gaan we uitvoerig in.

1215 De Magna Charta

Voorjaar 2015 bezocht ik in de British Library in Londen de tentoonstelling MAGNA CARTA Law, Liberty, Legacy. De Magna Carta (ook wel Magna Charta, Latijn voor grote oorkonde) uit 1215 is één van de beroemdste documenten uit de wereldgeschiedenis. De expositie was groots opgezet en trok vele bezoekers. De datum en de plaats van handeling rondom de Magna Carta zijn gebeiteld in de Engelse geschiedschrijving.
Op 15 juni 1215 werd King John, ook wel "Jan zonder Land" genoemd, in Runnymede gedwongen zijn streven naar absolute macht op te geven. De overeenkomst bood op dat moment een praktische oplossing voor een politieke crisis. De koning moest rekening gaan houden met de baronnen - de sociale laag onder hem - en zich schikken naar allerlei regelingen. Willekeurige gevangenneming werd verboden. De baronnen rebelleerden tegen koning Jan, omdat ze zwaar door hem werden belast. Met de opbrengsten daarvan financierde de koning zijn militaire campagnes in Frankrijk.

Prent ondertekening
De Magna Carta, 1215. Ondertekening door Koning Jan zonder land.

De Magna Carta legde het beginsel vast dat "er een geheel van recht en wet is in de staat en van rechten van onderdanen, waaraan de koning ook gebonden is". De principiële betekenis hiervan gaat verder dan de Britse grondwet en de Britse burgers. Het is door de eeuwen heen een vrijheidsdocument geworden over landen en continenten heen. De onsterfelijke betekenis ontleent de Magna Carta ten dele aan hetgeen er door latere interpretaties in werd gelegd. Thomas Jefferson, de opsteller van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring en de Grondwet, is erdoor beïnvloed. Het heeft eveneens de opstellers van moderne documenten geïnspireerd, zoals de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.
Herdenkingsafbeelding
De Magna Carta, Vrijheidsdocument.
Er zijn nog vier oorspronkelijke versies van de Magna Charta, waarvan er twee in het bezit zijn van de British Library. Ook is er één al sinds 1215 in het beheer van de kathedraal van Lincoln. En het vierde exemplaar is in bezit van de kathedraal van Salisbury. Koning Jan (1199-1216) had eigenlijk helemaal geen zin om dat document te ondertekenen. De eerste die hem bijviel was paus Innocentius III (1198-1216). Paus en koning hadden nota bene jarenlang met elkaar op gespannen voet gestaan. De paus had de koning zelfs geëxcommuniceerd, omdat die weigerde een vriend van de paus Stephen Langton tot aartsbisschop van Canterbury te benoemen. De koning zag zijn kans schoon om inkomsten te onttrekken aan bisdommen en kloosters.

De paus sloeg terug door op Palmzondag 1208 heel Engeland een Interdict op te leggen. Dat behelsde het verbod openbare godsdienstoefeningen te houden, missen op te dragen, enzovoort. Achtduizend parochiekerken en kathedralen waren gesloten. Vele duizenden pastoors, kapelaans en diakenen waren werkloos. Een onvoorstelbare straf die zeven jaar duurde. Uiteindelijk werd het geschil bijgelegd, omdat koning Jan zich ervan bewust was dat hij als geëxcommuniceerde de steun van de paus niet kon missen bij zijn militaire avonturen in Frankrijk. De koning had zich weer geschikt naar de paus; de koning werd een soort vazal van de paus die als het ware Engeland te leen kreeg. Daarmee werd de basis gelegd voor de latere afscheiding onder koning Hendrik VIII van de rooms-katholieke kerk.
De paus vatte de Magna Carta op als een uitholling van zijn macht en verklaarde het om die reden nog geen maand na uitgave al onwettig. Daarmee ontketende hij een burgeroorlog in Engeland en een invasie door kroonprins Lodewijk uit Frankrijk. Zowel de koning als de paus zijn als tirannen de geschiedenisboeken ingegaan. Een kroniekschrijver zette Jan bij zijn dood neer als een verdorven koning: "Foul as it is, Hell itself is made fouler by the presence of King John". De vroege dood van de koning garandeerde wel het lange termijn succes van de Magna Carta, zijn opvolger koning Henry III en de baronnen konden zich vinden in een nieuwe wat aangepaste versie. Opmerkelijk genoeg vindt er de laatste tijd een zekere herwaardering plaats van koning Jan. Recent historisch onderzoek suggereert dat hij ondanks zijn problemen met de paus, Frankrijk en de Engelse baronnen een energieke koning was, een slim bestuurder, een goed generaal en een sluwe diplomaat.
Het Genealogisch & Heraldisch Bureau heeft 800 Jaar Magna Carta uitgegeven van de hand van Sebastiaan Roeling. Met de opmerkelijke ondertitel: Nederlandse nakomelingen van de baronnen die de Magna Carta hebben opgesteld. Hierin is de Engelse vertaling met alle bepalingen van de Magna Carta opgenomen.

1215 Vierde Lateraans Concilie

In november 1215 werd in Rome het grootste concilie uit de Middeleeuwen gehouden. Het Vierde Lateraans Concilie bracht bijna 1500 bisschoppen en abten bijeen, zelfs vanuit Constantinopel en Syrië. Op het concilie veroordeelde paus Innocentius III de theoloog en filosoof Amalrik van Beda. Deze geleerde beweerde dat de 'persoon' van de drie-eenheid opeenvolgende verschijningsvormen zijn van de godheid: de vader als god van de joden, de zoon als god van de christenen en de heilige geest als god van de hele mensheid. Dat is volgens de leer van de kerk wel een hele ketterse opvatting en volgelingen van Beda werden daarom ook opgejaagd en verbrand.
Het jaar 1215 is belangrijk voor de rooms-katholieken. Op het concilie werd de leer van de transsubstantiatie voor het eerst als dogma geformuleerd. Dat houdt in dat, bij de consecratie, de hostie wordt omgezet in het lichaam en bloed van Christus. Voor de buitenstaander is het heidense magie, indien letterlijk opgevat, een niet te begrijpen vorm van kannibalisme; voor de devote gelovige een aantrekkelijk mysterie. De gelovige zou minimaal één keer per jaar te communie moeten gaan. Eveneens werd op het concilie bepaald dat iedere christen "nadat hij tot de jaren des onderscheids" is gekomen minstens éénmaal per jaar moet biechten. Met de biecht heeft de kerk in het vervolg een machtig instrument in handen om er achter komen wat er onder de gelovigen leeft, hun schuldgevoelens aan te praten, in gewetensnood te brengen en in de gewenste richting te kneden. Vanaf dat moment werd het druk met Pasen. Het Tweede Vaticaans Concilie introduceert in het midden van de jaren zestig van de vorige eeuw de collectieve boetedoening. Als alternatief voor de persoonlijke biecht ervaren de meeste kerkgangers dit als een bevrijding.

Prent Basiliek
Sint Jan van Lateranen Basiliek in Rome.
De belangrijkste doelen van Paus Innocentius III waren de vergroting van zijn persoonlijke macht en de uitbreiding van de domeinen van de kerk. "Heer der Wereld" is zijn bijnaam geworden. Sommige historici zien hem als de reïncarnatie van keizer Constantijn. Het beeld dat Thomas Hobbes oproept in Leviathan lijkt op Innocentius van toepassing: "Het pontificaat is niets anders dan het gekroonde spook van wijlen het Romeinse imperium, zetelend op het graf van dat rijk."
De paus koos partij in de Duitse troonstrijd die vele levens kostte. Hij duldde geen tegenspraak: "Iedere geestelijke moet de paus gehoorzamen, zelfs als hij het kwade beveelt; want niemand kan over de paus oordelen." Innocentius vervolgde de Albigenzen en Waldenzen op wrede wijze. De paus gaf de opdracht tot wat het Bloedbad van Béziers op 22 juli 1209 tegen de Albigenzen zou worden. Op de vraag van de soldaten hoe de ketters te onderscheiden van de ware katholieken antwoordde de pauselijke gezant: "Dood hen allen, God zal de zijnen herkennen." Daarop werden 20.000 mannen, vrouwen en kinderen afgeslacht en de stad platgebrand.
Innocentius III krijgt in de overzichtswerken zoals Stadhouders van Christus van Peter de Rosa en De pausen van John Julius Norwich een ruime plaats toebedeeld. Aat van Gilst durft het zelfs aan met de titel van zijn boek de 'plaatsvervangers van Christus' te typeren als Misdadige pausen en hun handlangers. Innocentius komt als een vreselijke antisemiet tevoorschijn. Van hem is het voorstel dat de Joden in de christelijke landen een uiterlijk teken op hun kleding moeten dragen. Met veel historische feiten toont Van Gils verder aan hoe misdadige geestelijken door intriges, omkoping en moorden naar het pausschap en naar macht hebben gestreefd en tot in de twintigste eeuw aan het hoofd stonden van organisaties die heidenen, joden, heksen en ketters vervolgden of de uitroeiing daarvan aanmoedigden. Net als de andere twee hiervoor genoemde publicaties zeer leesbaar, boeiend en doorwrocht. Van deze studies zal in dit verhaal over het jaar 15 door de eeuwen heen nog vaker gebruik worden gemaakt.

Enig tegenwicht ten opzichte van de critici van de rooms-katholieke kerk is nodig. Op het instituut kerk valt weliswaar veel kritiek te leveren, maar de door de grondlegger van de beweging Jezus Christus gepredikte naastenliefde zullen de meeste mensen wel onderschrijven. Gekend is toch de uitspraak van Christus volgens het Evangelie van Mattheus: "Ik had honger en gij hebt Mij te eten gegeven, Ik had dorst en gij hebt Mij te drinken gegeven, Ik was vreemdeling en gij hebt Mij opgenomen. Ik was naakt en gij hebt Mij gekleed, Ik was ziek en gij hebt Mij bezocht, Ik zat in de gevangenis en gij zijt tot Mij gekomen" (Matteüs 25, 35-36). Hierop zijn de zes werken van barmhartigheid gebaseerd. 1. De hongerigen spijzen. 2. De dorstigen laven. 3. De naakten kleden. 4. De vreemdelingen herbergen. 5. De zieken verzorgen. 6. De gevangenen bezoeken. Tot eer van paus Innocentius III strekt dat hij daar in 1207 een zevende aan toevoegde: "de doden begraven." Het getuigde van moed als de nabestaande in de door pest of cholera geteisterde Middeleeuwen zijn dode familieleden of buren te durfde begraven.
Afbeelding Panorama
De Zeven Werken van Barmhartigheid.
Op de leniging van de materiële nood zijn zeven geestelijke werken van barmhartigheid uitgewerkt: 1. De zondaars vermanen. 2. De onwetenden onderrichten. 3. Voor de levenden en overledenen bidden. 4. In moeilijkheden goede raad geven. 5. De bedroefden troosten. 6. Het onrecht geduldig lijden. 7. Beledigingen vergeven. Tegenwoordig kan de patiënt of cliënt voor een troostend woord naar zijn buurman of naar de professional voor zover niet wegbezuinigd, de maatschappelijk werker, psycholoog of psychiater van de GGZ. De eeuwenoude christelijke wenken hoe de medemens in moeilijkheden bij te staan, hulpvaardigheid te betonen, heeft bijvoorbeeld gelet op de opvang van vluchtelingen uit verre windstreken niets aan actualiteit verloren. Met een mooi woord noemen we dat solidariteit. Paus Franciscus I laat begin september 2015 weten dat het Vaticaan twee vluchtelingengezinnen opneemt en roept de parochies en kloosters op hetzelfde te doen.

Onderwijs, armenzorg en ziekenzorg binden gelovigen aan de kerk. De zichtbare erfenis uit de Middeleeuwen boezemt ontzag in: prachtige kerken, kathedralen en kloosters, schitterende literatuur, fraaie schilder- en beeldhouwkunst, hemelse muziek en gezang. Het dagelijkse leven in de Middeleeuwen werd bepaald door het allesomvattende christelijk geloof, bood structuur, zingeving en vertroosting aan het volk. Dankzij haar dogma's en organisatieprincipes, de steile hiërarchische opbouw en de disciplinering en sanctionering van haar aanhangers en afvalligen heeft de rooms-katholieke kerk zich door alle stormen van de afgelopen eeuwen heen kunnen loodsen. Troon en altaar staan vele eeuwen aan de top van de maatschappelijke piramide. Boeren, landarbeiders, handwerkslieden, burgers, kunstenaars en geleerden gaan zich geleidelijk aan verzetten tegen het onderdrukkende optreden van adel en clerus. De Renaissance, de Reformatie, de ontdekkingsreizen, de Verlichting en de wetenschap breken het gesloten bolwerk van de rooms-katholiek kerk open en leiden tot een vrijere samenleving waar het individu meer tot zijn recht komt.

Prent ijspret met stadswal
Koude ijstijd in Nederland.

1315 Koude ijstijd

Het klimaat is één van de structurele factoren die de geschiedenis beïnvloeden. In 1315 begint in Europa een periode van slecht weer. Een koude ijstijd zet in, waar veel mensen onder lijden. Oogsten mislukken en dat leidt tot grote hongersnood. Er vinden ook gebeurtenissen plaats in allerlei landen waar 700 jaar later bij wordt stil gestaan ofwel reden is tot grote feestvreugde. Zo komt dicht bij huis Vlissingen meer op de kaart te staan, het krijgt stadsrechten. Dat gaf onder andere het recht om een markt te houden. Die werd vastgelegd op de dinsdag. De markt raakte bekend als de Stoppelmert. Nadat er een Mariabeeld werd geplaatst, verwierf Vlissingen de status van een bedevaartsoord. Vlissingen is nu met ruim 30.000 inwoners de op één na grootste stad van de provincie Zeeland. Het is een plaats met een maritiem verleden en zeeheld Michiel de Ruyter als beroemdste ingezetene. In Vlissingen herinnert een standbeeld aan Bestevaer. In de Nieuwe Kerk in Amsterdam kunnen we het praalgraf bewonderen van 'onze grootste zeeheld'.

Verder weg wordt Lodewijk X in de beroemde kathedraal van Reims tot koning van Frankrijk gekroond. Lodewijk wordt ook wel de Woelzieke of de Twister genoemd. We zouden hem ook wel als de Deerniswekkende kunnen aanduiden. Margaretha van Bourgondië met wie hij in 1305 trouwde, bedroog hem. Het is niet zeker of Lodewijk wel de biologische vader is van dochter Johanna. Lodewijk verstootte Margaretha in 1314. Ze werd gewurgd vier dagen voordat Lodewijk hertrouwde met Clementine van Hongarije. Hun zoontje Jan stierf vijf dagen na zijn geboorte. Lodewijk heeft maar kort van zijn koningschap kunnen genieten. In 1316 overlijdt hij aan een longontsteking, nog maar 26 jaar oud.
Herdenkingsafbeelding
Edward Bruce Heritage Trail 1315-2015.
We reizen even de Noordzee over. Edward Bruce, die zijn broer Robert had bijgestaan om koning van Schotland te worden, krijgt de kroon van Ierland uit handen van Ierse landheren. Edward vocht voor de vrijheid van zowel Schotland als Ierland tegen de machtige tegenstander Engeland. Al zijn er velen in Ierland , met name van Engelse afkomst, die van mening zijn dat Edward alleen maar ellende heeft gebracht. Edward Bruce begon zijn avontuur met een invasie van 6000 man aan de Ierse oostkust in mei 1315. Op 14 oktober 1318 vond hij de dood toen het Schots-Ierse leger het onderspit dolf tegen het leger van Bermingham in de Slag bij Faughart. Bruces lichaam werd gevierendeeld en naar Ierse steden gezonden, zijn hoofd werd er afgehakt en afgeleverd bij zijn tegenstander koning Edward II van Engeland. Wie het zwaard hanteert, zal er door vergaan. In 1327 werd Edward II op zijn beurt op bevel van zijn echtgenote Isabella, die hem had verlaten voor haar minnaar Mortime, vermoord. Het kan een troost zijn geweest voor de erfgenamen van de Bruces. Verveling in hoge (adellijke) kringen leidt nogal eens tot echtelijke misstappen met ernstige gevolgen bij ontdekking, zelfs de dood. In de spanning daarvan zal wel een deel van de amoureuze opwinding liggen.

Wilhelm Tell kennen we allemaal wel van de beroemde appel. Op 15 november 1315 vecht de grote Zwitserse held mee in de slag bij Morgarthen. De boeren uit drie Zwitserse kantons verslaan het leger van Leopold van Habsburg. Met die overwinning bevestigen ze de autonomie die in vrijbrieven was toegezegd. Wilhelm Tell zou in 1354 zijn verdronken in het Alpenriviertje de Schächenbach, toen hij een kind probeerde te redden. Er zijn personen die aan het bestaan van Wilhelm Tell twijfelen. De legende van Wilhelm Tell kreeg bekendheid door het gelijknamige toneelstuk van Friedrich Schiller uit 1804 en de opera van Giacchino Rossini uit 1829.

1415 Concilie van Konstanz

In de loop der eeuwen begeeft de kerk zich steeds meer in de strijd om macht en rijkdom. De kloof tussen het christelijk ideaal en de christelijke praktijk werd steeds groter. De op een sobere levensstijl gerichte franciscanen en dominicanen konden nog in het grotere religieuze en institutionele kerkverband geïntegreerd worden. De gelovigen die de kerk als ketters wegzette, waren het meest gevoelig voor de afwijking van de oorspronkelijke leer en stoorden zich aan de corruptie en decadentie van de clerus. De ketters lieten zich niet ringeloren. We noemen twee voorlopers van de Reformatie.
Als eerste de Engelse kerkhervormer John Wycliff (1330-1384). Hij stelde dat mensen zonder tussenkomst van priesters hun geloof mochten belijden, met de Bijbel als richtsnoer. De oude kerk mocht volgens hem geen bezit hebben. De (land)goederen moesten worden teruggegeven aan de oorspronkelijke eigenaren. Het ligt voor de hand dat Wycliff hiermee veel steun kreeg van de Engelse adel. Naast zijn pleidooi voor afschaffing van de pauselijke opperheerschappij wilde Wycliff af van het celibaat en de oorbiecht. Hij wees bovendien de doctrine van de transsubstantiatie af. Verder streefde hij naar een van Rome onafhankelijke, nationale kerk. Het is duidelijk dat deze voorstellen volstrekt onacceptabel waren voor Rome. Dit was vloeken in de kerk. Toen het Concilie van Konstanz in 1414 begon, was Wycliff al lang dood, maar hij had navolgers gekregen, zowel in Engeland als daarbuiten. De prelaten oordeelden dat alle boeken en preken van Wycliff moesten worden verbrand, dat zijn graf moest worden opengebroken en zijn resten verbrand.

Prent verbranding
Jan Hus wordt ter dood gebracht op de brandstapel,
Konstanz 6 juli 1315.
De tweede hervormer op wie het concilie zijn pijlen richtte, was de Boheemse hoogleraar en rector magnificus van de universiteit van Praag Johannes Hus (1369-1415). Hij werd in 1415 tijdens het Concilie van Konstanz (1414-1417) als ketter veroordeeld en op de brandstapel ter dood gebracht. Het was Hus een doorn in het oog dat de kerk in Bohemen in feite door Duitse prelaten werd geleid. In de beweging der Hussieten vermengden godsdienstige en maatschappelijke doelstellingen zich met Tsjechisch nationalisme. Met veel moeite werd op het Concilie van Konstanz een einde gemaakt aan het schisma en moesten de drie elkaar beconcurrerende pausen Gregorius XII, Benedictus XIII en Johannes XXIII het veld ruimen. Met de verkiezing van kardinaal Colonna tot paus Martinus V in 1417 werd de eenheid van de kerk van Rome (voorlopig) hersteld. De deelnemers aan het concilie legden wel een nieuwe twistappel neer, namelijk de stelling dat het concilie boven de paus zou staan.
Johannes Hus is een nationale held in Tsjechië. De eerste president van Tsjecho-Slowakije Tomas Masaryk riep in april 1918 de zesde juli, de dag van Jan Hus' marteldood, uit tot nationale feestdag. Het anti-katholicisme van de jaarlijkse Hus-vieringen werd zo heftig, dat het Vaticaan in 1925 uit protest de pauselijke nuntius terugriep uit Praag.

1415 Slag bij Azincourt

Prent scene in de slag
De Slag bij Azincourt.
We zien dat de eenheid van de westerse christenheid wordt aangetast. Tegelijkertijd krijgen, na een strijd van eeuwen, aan het eind van de Middeleeuwen de eerste natiestaten in Europa vorm. Het jaar 1415 was één van de sleuteljaren in de zogeheten Honderdjarige Oorlog tussen Engeland en Frankrijk (1337-1453). Hendrik V van Engeland maakte handig gebruik van de burgeroorlog in Frankrijk tussen de Armagnacs en de Bourgondiërs. Hij zeilde naar Frankrijk om op verovering te gaan en bracht de Fransen op 25 oktober een grote slag toe bij Azincourt. Hendrik V huwt de dochter van de krankzinnige koning Karel V en wordt erkend als troonopvolger. De Engelsen bezetten Parijs in 1415. Karel VI overlijdt in 1422. Zijn ene zoon Hendrik VI doet een beroep op de troon van Engeland en Frankrijk; zijn andere zoon Karel VII op die van Frankrijk.
Jeanne d'Arc treedt op voor Karel VII die te Reims tot kroning wordt gekroond. Zelf wordt ze in 1431 als heks verbrand. Met Normandië verwerven de Engelsen een belangrijk steunpunt op het vasteland. Maar niet voor lang. In 1431 verliezen ze al hun grondgebied in Frankrijk op dat van Calais na. Na de bezetting van Parijs zal het vier eeuwen duren voordat opnieuw buitenlandse troepen, waaronder Russische kozakken, de Franse hoofdstad binnenmarcheren. Na de Slag bij Waterloo op 18 juni 1815 wordt Napoleon verbannen naar Sint-Helena. In mei 1940 rukken de Duitsers vanuit het noorden en oosten op en bezetten Parijs in een razendsnel tempo. Eind augustus 1944 wordt Parijs weer bevrijd.

1515 Het Laatste Oordeel

In 1515 voltooit Jeroen Bosch (1450-1516) het beroemde drieluik van het Laatste Oordeel, waar hij tien jaar aan heeft gewerkt. De voorstelling op het middenpaneel bestaat uit een weids landschap met boven in een cirkel een oordelende Christus bij zijn wederkomst omgeven door engelen en uitverkorenen. In tegenstelling tot andere Laatste Oordeel-voorstellingen ontbreekt aan de basis van het schilderij de opstanding van de doden, maar is er een wereld vol slechtheid, strijd en kwelling afgebeeld. Op de zijpanelen zijn links het paradijs en rechts de hel afgebeeld. Er is lang aan getwijfeld of het werk van de grote meester zelf was, maar nu zijn kenners er wel van overtuigd dat we het aan Bosch zelf kunnen toeschrijven. Normaal hangt het schilderij in het Groeningemuseum in Brugge, maar vanwege de viering van 500 jaar Jheronimus Bosch kunnen we het tijdelijk vanaf 13 februari 2016 tot en met 8 mei 2016 bewonderen in het Noordbrabants Museum in 's-Hertogenbosch. Tegenover Bosch conventionele altaarschilderingen staan bizarre, demonische paradijs- en droombeelden.
Afbeelding triptiek
Jeroen Bosch, Het Drieluik van het Laatste Oordeel.
Bosch is een fabelachtige inspiratiebron geworden voor de twintigste-eeuwse surrealisten. Laatmiddeleeuwse kunst in deze jaren in de Lage Landen. Renaissance kunst in Italië, waar bijvoorbeeld in het Vaticaan een genie als Michelangelo werkt aan de plafondschildering in de Sixtijnse Kapel en Rafaël aan de School van Athene. Michelangelo's Het laatste oordeel zien we boven het altaar. Het was druk in Rome. In 1515 bevindt de kerk zich midden in het vijfde concilie van Lateranen (1512-1517). Het is wel veel kleinschaliger dan een eeuw daarvoor. Paus Julius II nam het initiatief voor de bijeenkomst om een dreigend schisma af te wenden. De kerkvergadering nam besluiten over de financiën en de curie, maar waagde zich niet aan meer dreigende onderwerpen zoals de cumulatie van beneficies (een als gunst verleend ambt in de Middeleeuwen) en de residentieplicht (de verplichting voor een geestelijke tot verblijf op een zekere plaats).

Schilderij
Karel V (1500-1558).
Politiek begint er in de Lage Landen in 1515 met de erkenning van de 15-jarige Karel V als meerderjarige door de Staten-Generaal een nieuwe periode. Hij wordt landsheer van de Bourgondische Nederlanden, als opvolger van zijn vader Filips de Schone. Karel V is geboren op 24 februari 1500 in de Prinsenhof in Gent. In 1516 wordt hij koning van de Spaanse gebieden en heerser van de Nieuwe Wereld. Karel kwam pas voor het eerst in 1517 in Spanje. Karel V had ontelbaar veel titels. We noemen de belangrijkste: Heer der Nederlanden (1506-1555), Koning van Spanje (1516-1556), Rooms-Duits koning en keizer (1519-1556) en voor een korte periode aartshertog van Oostenrijk (1519-1522). Karel beheerste vier talen vloeiend. Volgens de overlevering zou hij hebben gezegd: "Ik spreek Spaans tegen God, Italiaans tegen vrouwen, Frans tegen mannen en Duits tegen mijn paard." Duits en Nederlands leken toen erg veel op elkaar. We moeten er mee leren leven.
Het huidige grondgebied van Nederland en België maakte deel uit van een groot wereldrijk. Karel V is de machtigste man op aarde. In zijn rijk ging de zon niet onder. In 1555 en 1556 doet de machtige heerser afstand van zijn tronen. Hij trekt zich terug in een klooster. Karel overlijdt in Spanje op 21 september 1558. Vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw zullen er grote botsingen zijn tussen het centrum in Madrid met Philips II die daar zetelde en delen van de periferie zoals de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanders, de protestantse Duitse vorsten en de oprukkende Turken. Onder de zon van Karel V moest alles en iedereen van het rooms-katholieke geloof doordrongen zijn. Daarvoor wijkt zelfs de Mezquita moskee in Cordoba. Karel liet de Moorse moskee verbouwen tot kathedraal. Vierhonderd zuilen worden verwijderd. Karel schrikt zelf van het resultaat: "Er is iets verwoest wat uniek was in de wereld." Zijn zoon Filips II draagt dat religieuze gevoel nog veel sterker en zelfs meedogenloos uit. Karel en Filips zullen het als een nederlaag hebben ervaren dat ze de christelijke eenheid van Europa niet hebben weten te behoeden voor de scheuring die de Reformatie teweegbracht. In hun geloofsbeleving zullen Karel en Filips zich des te meer gesteund hebben gevoeld door bijvoorbeeld Teresa van Avila.

1515 Teresa van Avila

Beeldhouwerk
Bernini, De Extase van de Heilige Teresa.
Schilderij
De Heilige Geest verschijnt aan Teresa van Avila (1515-1582) - schilderij Peter-Paul Rubens.
De in 1515 geboren Teresa van Avila wordt als een heilige vereerd in de kerk. De geboortedag 28 maart van deze mystica is dit jaar wereldwijd in alle Karmelkloosters gevierd. Op het ziekbed besluit Teresa om non te worden. Ze richt de kloosterorde der gesluierde Karmelietessen op. Teresa geeft in haar boek Het kasteel der ziel, ook wel De Innerlijke Burcht genoemd, onderwijs in het gebed. Elke nieuwe fase in het gebedsleven wordt door haar voorgesteld als een kamer in een kasteel. Ze onderscheidt zeven kamers, verblijven, die elk een fase van iemands spirituele ontwikkeling aangeven. Uiteindelijk komt de biddende gelovige in de schatkamer waar God met liefde op hem of haar wacht. Een tekstfragment: "Wat God de ziel in één ogenblik meedeelt is zo'n groot geheim, zo'n verheven gunst, zo'n diep gevoel van genot in de ziel dat ik niet weet waarmee het te vergelijken. Ik kan alleen maar zeggen dat de Heer haar in dat ogenblik, op een veel verhevener manier, de heerlijkheid van de hemel wil openbaren dan in elk ander visioen of geestelijk genot. Zodra de Heer de ziel het verblijf dat het zijne is, namelijk het centrum van de ziel zelf, binnenleidt, er zoals de hoogste hemelen waar de Heer verblijft niet bewegen, zo lijkt er ook niets te bewegen in de ziel wanneer ze hier binnentreedt."
Teresa overlijdt in 1582. De op 26 juli 1942 in Dachau vermoorde priester Titus Brandsma studeerde tijdens zijn leven op Teresa van Avila. Al op 20-jarige leeftijd in 1901 gaf de leerling-priester een bloemlezing van haar werk uit. In 1946 wordt postuum een biografie van Titus Brandsma over Teresa uitgegeven. Teresa van Avila gaf op mystieke wijze verdieping aan het roomse geloof. Deze diep innerlijke geloofsbeleving vormde een tegenwicht ten opzichte van de directe relatie die de bedreigende lutheranen en calvinisten zochten met God. Teresa spreekt mensen aan door haar radicale en soms confronterende zoektocht naar verinnerlijking. In de Cornaro kapel van de Karmelkerk Maria della Vittotia in Rome treffen we het beroemde beeld van Teresa van Bernini aan.

Filippus Neri(us) stond op een andere manier in de kerkelijke hervormingsbeweging dan Teresa. De eveneens in 1515 geboren Filippus Neri (1515-1595) was een katholiek priester. Neri is de stichter van de orde der oratorianen in 1574, waarmee hij aansloot op andere ordes uit de zestiende eeuw, bijvoorbeeld de theatijnen ((1524), capucijnen (1528), barnabieten (1530) en jezuïeten (1534). Ze maakten onderdeel uit van de Contrareformatie die haar hoogtepunt vond in het Concilie van Trente (1545-1563).

Op 13 en 14 september 1515 hakte koning Frans I van Frankrijk met zijn leger, aangevuld met Duitse huurlingen en ondersteund door Venetië de troepen van Ferdinand van Aragon en de Pauselijke Staat in de pan bij de Slag van Marignano. Ongeveer 5000 Fransen en 6000 Zwitserse huurlingen in dienst van de andere partij kwamen om. De slag ten vond plaats in de laatste fase van de Oorlog van de Liga van Kamerijk, één van de Italiaanse Oorlogen (1494-1559). Dynastieke conflicten rondom het hertogdom Milaan en het koninkrijk Napels vormden de aanleiding voor de steeds weer oplaaiende conflicten. In 1516 wist Frans I de Vrede van Noyon af te dwingen waarbij Milaan werd afgestaan aan Frankrijk. Voorlopig had de Franse koning weer vaste voet in Italië. De conflicten escaleerden tot oorlogen in wisselende coalities om delen van Italië. Vijfhonderd jaar later wordt er in Frankrijk met belangstelling op de Slag van Marignano teruggekeken.

1615 Grolsch

Foto Foto
Prins Bernhard en kroonprins Willem-Alexander drinken een pilsje bij Grolsch.
Vier eeuwen, 1615-2015, Grolsch. Wat is lekkerder dan het bier van Grolsch? Vakmanschap is meesterschap. Althans, dat vinden de mensen in het oosten van het land. Ik kan het bevestigen. Nog niet zo lang geleden kreeg ik een rondleiding in het bedrijf en kon er onder toeziend oog van prins Bernhard en destijds kroonprins Willem-Alexander die mij voorgingen, een heerlijk tappilsje drinken.
Grolsch begon in het vestingstadje Grolle (nu Groenlo) in 1615; 282 jaar later introduceerde het de karakteristieke beugelfles, met toen nog een porseleinen dop. Als vervanging van de oude brouwerijen in Enschede en Groenlo werd in 2004 de huidige brouwerij op een modern complex op de grens van Enschede en Boekelo in bedrijf genomen. Grolsch is een dochteronderneming van SAB Miller. Grolsch gaat nu in de verkoop. Vanwege de overname van Grolsch eigenaar SAB Miller door AB InBev moeten enkele merken worden afgestoten. Er wordt rekening gehouden met bezwaren van toezichthouders over de omvang van het bedrijf. Hoeveel Grolsch in de beginjaren produceerde is mij niet bekend, maar nu is het in ieder geval een enorme plas bier, 2,6 miljoen hectoliter bier per jaar waarvan ruim de helft in Nederland wordt verkocht.

Een paar jaar geleden staakten de werknemers in Enschede enkele dagen voor een betere cao. De werkgever gaf razendsnel toe. Alleen al met het oog op de viering van het komende 400-jarig bestaan moest dit smetje zo snel mogelijk worden verwijderd. Met Grolsch zal het wel goed komen. Al heeft het bedrijf in 2015 een grote afname gemist, doordat het in crisis verkerende FC Twente de viering van het 50-jarig bestaan aan zich voorbij liet gaan.

1615 Japan, beslissende slag

Affiche
De Slag van Sekihara in 1600; expositie in Kyoto, juni 2015 - foto Harry Peer.
Is het mogelijk dat Japanners al in het begin van de zestiende eeuw Grolsch hebben gedronken? Onwaarschijnlijk, maar niet helemaal onmogelijk. De eerste Nederlanders landden er in 1600. Zelf bezocht ik Japan in juni 2015. In Kyoto werd ik in een tentoonstelling ondergedompeld in de fascinerende wereld van het Japan uit de zestiende eeuw.
Het jaar 2015 herinnert aan de 400-ste verjaardag van de dood van Shogun Ieyasu Tokugawa. Naar aanleiding daarvan werd de gang van zaken rondom de Slag van Sekigahara op 15 september 1600, de belangrijkste in de Japanse geschiedenis, uiteengezet in een prachtige expositie met kostbare realia (harnassen, wapens, wapenschilden, prenten, documenten, enzovoort). De hoofdpersonen kregen veel aandacht. De slag markeert het einde van de Toyotari-clan en het begin van het nieuwe bestuur onder het Tokugawa Shogunaat, waarmee de basis werd gelegd voor de eenwording van Japan. Bijzonder is dat het Nederlandse schip De Liefde met zijn kanonnen nog een rol heeft gespeeld bij de overwinning.

In 1615 werd er nog een slag bij Osaka gevoerd. Het kasteel van de laatste opposant daimyô Hideyori werd belegerd en verwoest waarbij Hideyori om het leven kwam. Zijn zoon en dochter van respectievelijk zeven en vijf jaar werden onthoofd zodat er geen erfgenamen meer zouden zijn. Er begon een nieuwe periode in de Japanse geschiedenis die duurde tot 1868, vijftien jaar nadat het land door de Amerikaanse admiraal Perry was opengebroken voor het westen. Tot die tijd was Japan geïsoleerd. Alleen de Nederlanders mochten via het eilandje Dechima bij Nagasaki handelscontacten onderhouden met Japan. Dechima (nu helemaal opgenomen in de stad Nagasaki) is alleszins een bezoek waard. De Japanse overheid koestert dit stukje geschiedenis.

1615-1660 Govert Flinck

Schilderij
Govert Flinck (1615-1661), Isaac zegent Jacob.
Govert Flinck is één van Nederlands beroemdste portretschilders. Hij is op 25 januari 1615 geboren in Kleef. Flinck is een kunstschilder van voornamelijk portretten, historische werken en genrestukken. Flinck is een bekende leerling van Rembrandt bij wie hij in de leer was van circa 1633 tot 1636. Govert Flinck was een geliefd schilder in zijn tijd. Zijn portretten vonden gretig aftrek bij Amsterdamse notabelen, maar eveneens aan het hof van Oranje en de grote keurvorst Willem Frederik van Brandenburg.
Govert Flinck had beroemde opdrachtgevers. Hij heeft Rembrandt, Vondel en Willem Frederik van Brandenburg prachtig geportretteerd. Ontroerend is Flincks Isaac zegent Jacob. Het schilderij uit 1639 is te bezichtigen in het Rijksmuseum. In 1656-1657 verzorgde Flinck een deel van de decoratie van het stadhuis op de Dam. Hij stierf in Amsterdam op 2 februari 1660, slechts 45 jaar oud.

In hetzelfde jaar geboren als Govert Flinck werd Antonio Pignatelli een stuk ouder. Een hele andere levensloop. Antonio Pignatelli zag het licht op 13 maart 1615 in Spinazzola/Italië. Hij maakte carrière in de rooms-katholieke kerk, waar hij na een lange factiestrijd op 12 juli 1691 tot paus Innocentius XII werd gekozen. Zijn optreden herinnert enigszins aan dat van de huidige paus Franciscus I. De zaak weer eens opschudden. Het kaf van het koren scheiden. Innocentius verbood in een speciale bul elke toekomstige paus om zijn familie te verrijken met kerkelijke diensten. Hij doordrong priesters ervan dat ze zich moesten richten op hun kerntaken, de vervulling van het geestelijk ambt en zorg dragen voor de behoeftigen. Innocentius XII overleed in Rome in het door hem uitgeroepen Heilig Jaar, op 27 september 1700.
Innocentius zal het oog gericht hebben gehouden op de Nederlands-Engelse protestantse stadhouder-koning Willem III en de katholieke Lodewijk XIV van Frankrijk, die in het laatste decennium van de zeventiende eeuw tegenover elkaar stonden. Hetzelfde geloof betekende overigens niet automatisch dat de paus van Rome en de koning van Frankrijk het altijd met elkaar konden vinden. Integendeel. De legers van opeenvolgende pausen en Franse monarchen vochten geregeld tegen elkaar om grondgebied, macht en aanzien.
Even terug in de tijd. De pausen maakten zich volledig afhankelijk van de Franse koning, toen zij zich om de verwarde toestand in Rome te ontlopen in 1309 in Avignon vestigden. Deze zogeheten Babylonische gevangenschap hield aan tot 1377.

1715 Dood van de Zonnekoning

Schilderij
Lodewijk XIV (1638-1715), De Zonnekoning.
Lodewijk XIV overleefde de zonsverduistering op 3 mei 1715 en alle sombere verhalen en dreigende voorspellingen over de ondergang die daarmee samenhingen. Maar op 1 september 1715 overleed hij dan toch; aan ouderdom, moe, versleten en gedesillusioneerd, 77 jaar, een hoge leeftijd voor die tijd. Heel Europa slaagde een zucht van verlichting. Lodewijk had Frankrijk met Versailles op de kaart gezet en de kaart van Europa door elkaar geschud. Lodewijk was al vanaf zijn vijfde jaar koning geweest. Kardinaal Mazarin had als eerste minister in de beginjaren aan de touwtjes getrokken en de jonge koning geleidelijk aan in staatszaken betrokken. Lodewijk ontwikkelde zich al snel tot een absolutistisch vorst: "L'état c'est moi."
Vanaf 1667 was Lodewijk voortdurend in oorlog met de landen rondom hem. Met de Habsburgse keizer, de Spaanse koning, de Ottomaanse sultan, de Engelse koning en vanaf het Rampjaar 1672 met de Nederlandse stadhouder. In de praktijk betekende dit dat het volk leed. In de Oostenrijkse Nederlanden, in de Nederlandse Republiek (vooral in sommige grensstreken) en in Zuid-Duitsland. Onder oorlogshandelingen als de diefstal van vee en voedingswaren, verwoestingen, moordpartijen, plunderingen, verkrachtingen en gedwongen inkwartiering van soldaten. Het geweld en de oorlogslasten leidden tot een versneld einde van de Gouden Eeuw van de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën.
In 1682 maakte Lodewijk Versailles tot zijn verblijfplaats en zetel van de regering. Het paleis van Versailles met de Spiegelzaal en de fraaie tuinen erom heen imponeerden andere monarchen in Europa. Honderden edelen kuierden en luierden daar wat rond. Op zijn best hielpen ze de koning bij het aan- en uitkleden als hij in de ochtend opstond en 's nachts naar bed ging. De hovelingen hoefden geen belastingen te betalen; die werden opgebracht door het volk dat er totaal door verarmde. De verkwistende levenswijze van de koninklijke familie en de dure niets-doende hofhouding drukten zwaar op de staatsbegroting. Dat werd niet goed gemaakt door de hoge invoerrechten op producten die Frankrijk zelf maakte. De honger en ellende van de gewone mensen uit de tijd van de Zonnekoning zijn niet meer zichtbaar, wel de erfenis op het gebied van de opera, theater, architectuur, schilderkunst en bouwkomst. In Parijs: de Invalides, de Place Vendôme, grote delen van het Louvre, het Observatorium en de Saint-Sulpice. Aan de monumenten van roem en glorie van de Franse hoofdstad kleeft een schaduwzijde net als aan sommige grachtenhuizen in Amsterdam.

Foto
Paleis van Versailles.

De katholieke Lodewijk maakte grote fouten. In 1685 herriep hij het Edict van Nantes, hetgeen tot een uittocht van protestanten, de Hugenoten, uit het land leidde. Vanuit sociaal en economisch oogpunt een funeste beslissing. Honderdduizenden goed geschoolde ambachtslieden, ondernemende kooplieden en eminente geleerden vluchtten het land uit. Het zette Frankrijk op achterstand ten opzichte van Engeland en de Republiek. Enkele jaren later moest Lodewijk zich te weer stellen tegen de gecombineerde macht van beide landen in de persoon van Willem III, stadhouder en koning.
Lodewijk wilde dat zijn kleinzoon opvolger voor de Spaanse kroon zou zijn. Dat zou een machtsconcentratie in handen van de Franse koning betekenen en een verstoring van de machtsbalans in Europa. De door andere Europese machten aangevochten koningskeuze leidde in 1701 tot de Spaanse Successieoorlog waarbij heel West-Europa was betrokken. Die oorlog eindigde na twaalf uitputtende jaren in een soort compromis met de Vrede van Utrecht in 1713. Filips IV, de kleinzoon van Lodewijk XIV, mocht op de Spaanse kroon blijven, maar de Europese bezittingen van Spanje werden onder de andere partijen verdeeld. De Zonnekoning overleefde al zijn directe troonopvolgers. Op zijn sterfbed kon hij nog tegen zijn kleinzoon mompelen: "Doe niet als ik ik heb te veel van oorlog voeren gehouden." Nog geen eeuw later zou Europa worden getiranniseerd door een andere Fransman, Napoleon Bonaparte.

Afbeelding landkaart
Congres van Wenen. Landkaart Europa in 1815.

1815 Congres van Wenen en Slag bij Waterloo

De leden van het Congres van Wenen vergaderden sinds september 1814. De staatslieden richtten zich op de vredesvoorwaarden, de herschikking van de grenzen en de bescherming tegen mogelijke nieuwe Franse agressie, nadat Napoleon naar Elba was verbannen. Om die reden werden Nederland en België (de voormalige Oostenrijkse Nederlanden) met elkaar verbonden als een sterke bufferstaat aan de Franse noordgrens. Het nieuwe koninkrijk raakte wel de Kaapprovincie en Ceylon kwijt aan de Britten.
Afbeelding landkaart
Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, 1815-1830.
Koning Willem I had als gedelegeerde de Duitse diplomaat Hans Christoph Ernst von Gagern (1766-1852) gestuurd. Hij kreeg als doel mee er voor te zorgen dat de Nassause erflanden, met als centrum Dillenburg, aansluiting zouden krijgen bij het Koninkrijk der Nederlanden. Daar verzette Pruisen zich tegen. Er kwam een opmerkelijk compromis uit. Willem I kreeg Luxemburg toebedeeld in ruil voor zijn bezittingen in Duitsland.
De dansende en discussiërende staatslieden in de Habsburgse hoofdstad veerden op, toen ze vernamen dat Napoleon Elba was ontvlucht en op de 1ste maart 1815 aan de zuidkust van Frankrijk landde. Vanaf dat Napoleon op 20 maart Parijs binnentrok, herleefde het keizerrijk. Maar slechts voor honderd dagen. Op 9 juni 1815 werd in Wenen de slotakte voorgelezen in aanwezigheid van alle partijen. We mogen gissen wat er gebeurd zou zijn, indien Napoleon een week later zijn tegenstanders had verslagen. Maar op 18 juni brachten de Britten en de Nederlanders onder generaal Wellington en de Pruisen onder generaal Blücher de kleine korporaal bij Waterloo de genadeslag toe. We citeren Presser, de Nederlandse biograaf van Napoleon:
"De 18de is de dag. Het is wel de reuzenslag der negentiende eeuw geworden van zijn laat en aarzelend begin tot het slot in de vallende avond (...). Door het gordijn van kruitdamp, door het gedonder van 600 vuurmonden heen het krampachtige, het afgrijselijke moorden en slachten van bijna tweehonderdduizend mensen op de onsterfelijk geworden doodsakker, met als hoogtepunten de bliksemende charges van Ney, ternauwernood door de Engelsen weerstaan, het moeizame oprukken van de oude Garde, die de overwinning niet meer kan forceren, en dan de doorbraak van de Pruisen, de paniek in het Franse leger, het sauve-qui-peut. Duizenden doden, 7500 gevangenen heeft Napoleon verloren. Het moet een gruwelijk schouwspel zijn geweest."

Ver weg van Europa had eveneens een afschuwelijk schouwspel plaatsgevonden, waarvan de gevolgen alle richtingen uitdreven en ook Europa raakten. Op 10 april 1815 barstte de vulkaan Tambora op het eiland Soembawa in Nederlands-Indië uit. De verwoestende invloed hiervan kunnen we ons wel indenken, indien we beseffen dat de energie die bij deze vulkaanuitbarsting vrijkwam gelijk is aan 34.000 megaton TNT ofwel duizenden atoombommen van het type dat op Hiroshima is geworpen. De vulkaanuitbarsting beïnvloedde het klimaat wereldwijd: tsunami's en scheepsrampen, aardverschuivingen, overstromingen, lawines, uitstervend flora en fauna, tot in de Verenigde Staten en Europa neerkomend as en lava, mislukte oogsten, epidemieën, voedselgebreken, hongersnood. Overal in de wereld zijn mensen bang voor de woede van God en het einde der tijden. Lees hierover Philip Dröge: De schaduw van Tambora. De grootste natuurramp sinds mensenheugenis (Antwerpen, Spectrum 2015).

Er wordt getwist over de militaire prestaties en het gedrag van kroonprins Willem als leidinggevend officier bij Quatre-Bras en Waterloo. Maar de opgelopen schouderwond bleek een schot in de roos voor de Oranjes die er grif gebruik van maakten om hem tot held te bombarderen. Hier was een Oranjeprins bereid om te sterven voor het vaderland. Het gaf enige legitimiteit aan het net gevormde Koninkrijk der Nederlanden. De kroonprins die een slechte relatie had met zijn vader zou nog tot 1840 moeten wachten voordat hij hem kon opvolgen als koning Willem II.

Hoe belangrijk is het Congres van Wenen geweest? Wat waren de inbreng en de invloed van de sleutelpersonen, de Oostenrijkse kanselier Metternich, tsaar Alexander I van Rusland, de hertog van Wellington met zijn landgenoot de minister van Buitenlandse Zaken Castlereagh en de Franse diplomaat Talleyrand? Het is te lezen in de meeslepende studie van Adam Zamoyski De ondergang van Napoleon en het Congres van Wenen. Met de eerste alinea uit de Inleiding zet de auteur meteen de toon. Het is een lang en pakkend citaat, waardoor je het boek verder niet meer terzijde kunt leggen:
"De reconstructie van Europa op het Congres van Wenen is wellicht de meest bepalende periode van de moderne geschiedenis. Niet alleen veranderde het congres de Europese kaart volledig, het bepaalde ook welke naties in de volgende eeuw politiek zouden bestaan en welke niet. Het hele continent kreeg een ideologie opgelegd die was afgeleid van de belangen van de vier grote mogendheden. Het was een poging de overeenkomst tussen die vier mogendheden voor eens en altijd vast te leggen, wat ertoe leidde dat hun expansiedrang zich op Afrika en Zuid-Azië ging richten. Het bracht een kentering in de internationale betrekkingen teweeg. De effecten ervan, direct of indirect, strekken zich uit tot alles wat er sindsdien in Europa is gebeurd, waaronder militant nationalisme, bolsjewisme, fascisme, twee wereldoorlogen en uiteindelijk het ontstaan van de Europese Unie."
Een sweeping statement die de lezer naar adem doet happen.

schilderij
Koning Willem I (1815-1840).
De Fransen waren eind 1813 uit Nederland verdwenen, maar Willem I was er voor in de plaats gekomen. Op 30 november 1813 landde hij als Willem Frederik op het strand van Scheveningen. De vluchteling was terug op vaderlandse bodem. Twee dagen later werd hij op het stadhuis van Amsterdam uitgeroepen tot soeverein vorst onder toezegging van een grondwettig bestuur. Daarna op 30 maart 1814 in de Nieuwe Kerk in Amsterdam ingehuldigd als koning van Nederland.
Het feest was nog niet afgelopen. Het grondgebied werd uitgebreid. Op 16 maart 1815 proclameerde Willem I zichzelf in de Nieuwe Kerk in Amsterdam tot koning der Nederlanden en groothertog van Luxemburg. Hij ging de scepter zwaaien over 5,5 miljoen onderdanen. Volgens de Grondwet werd het parlement gesplitst in een Eerste Kamer waarvan de leden werden benoemd door de koning en een Tweede Kamer waarvan de leden werden gekozen uit de Provinciale Staten. Een half jaar later op 21 september 1815 legde Willem I op het Koningsplein in Brussel de eed af op de grondwet van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.
Koning Willem I drukte als soeverein vorst al een kleine twee jaar zijn autoritaire stempel op Nederland; nu was dit geschenk van het Congres van Wenen, met Luxemburg erbij, formeel bekrachtigd. Vanaf 1795 tot 1813 had Willem, zoon van de laatste stadhouder Willem V, als politiek banneling door Europa gezworven. Voor Willem I werd een droom werkelijkheid. De 16de eeuwse Karel V en Willem de Zwijger legitimeerden zijn koningschap dat overigens voor België in 1830 tot een einde kwam. Er is een boeiende bundel onder de redactie van Remieg Aerts & Gita Deneckere over uitgegeven: Het Verenigd Koninkrijk 1815-1830-2015. Een politiek experiment in de Lage Landen.

Voor de deelnemers aan het Congres van Wenen was Duitsland als een grote natiestaat ondenkbaar. Terugkeer naar het Heilige Roomse Rijk was onmogelijk. Keizer Frans II van Oostenrijk had het zieltogend verband in 1806 opgedoekt. Wel tekenden de aanwezigen op 8 juni 1815 voor de vorming van de Duitse Bond, een los verband van 35 soevereine vorstendommen en vier vrije steden: Frankfurt, Hamburg, Bremen en Lübeck. Het doel van de Duitse Bond was zowel de handhaving van de autonomie van de individuele staten als door een gezamenlijk optreden tegenover het buitenland de zelfstandigheid van Duitsland te bevorderen en eventuele Franse expansie en Russische agressie te voorkomen. Het gezantencongres dat af en toe in Frankfurt am Main bijeenkwam had in de praktijk weinig invloed. Oostenrijk en Pruisen gaven de toon aan. Voor Metternich stond de Bondsdag in het teken van de restauratie en de onderdrukking van liberale en constitutionele stromingen. De Duitse Bond viel uiteen in de Pruisisch-Oostenrijkse Oorlog van 1866.

1815 Twee beroemde Europeanen

We halen twee beroemde, in 1815 geboren, personen naar voren; een dubbelportret van Don Bosco en Bismarck. Op vele manieren is er bij hun tweehonderdste verjaardag in Italië en Duitsland stil gestaan. Ze gaan een verschillend pad in het leven. Ze staan voor twee stromingen in het maatschappelijk leven, het religieus-sociale en het conservatief-politieke. Het zijn ook twee archetypes van de mens, de onbaatzuchtige en de eerzuchtige. Ze groeiden op in een Europa dat na de Napoleontische oorlogen wars was van revoluties en oorlogen, en behoefte had aan orde, vrede en rust.
De landen waarin Don Bosco en Bismarck het levenslicht zagen, verwierven tijdens hun leven de nationale eenheid. De Risorgimento (periode van wederopleving Italië) zorgde in 1861 voor de Italiaanse eenwording onder leiding van Cavour, Garibaldi en Mazzini. Op 17 maart 1861 werd het koninkrijk Italië uitgeroepen met Victor Emanuel II als koning. Duitsland won in 1870-1871 de oorlog met Frankrijk. De Duitse eenheid werd bezegeld in het Paleis van Versailles. Bismarck speelde daarbij de hoofdrol. Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw industrialiseerde Europa, stelde de opkomende arbeidersbeweging sociale en politieke eisen, kwam er een wetenschappelijke omwenteling van de grond, ingezet door Charles Darwin met zijn evolutietheorie, trokken mensen van het platteland naar de stad en vielen daar van hun geloof. Die ontwikkelingen drukten een stempel op Don Bosco en Bismarck.

Don Bosco, priester
We introduceren als eerste Don Bosco. Hij is op 16 augustus 1815 geboren als Giovanni Bosco te Castelnuovo d'Asti, vlakbij Turijn. Als zoon van een arme boer en diens echtgenote was zijn jeugd in Italië een volstrekt andere dan die van zijn feodaal-aristocratische leeftijdgenoot Otto von Bismarck in Pruisen. Vader Francesco Bosco overleed, toen Giovanni twee jaar was. Zijn moeder werd een stuk ouder. Al op jonge leeftijd droomde Giovanni ervan om priester te worden. Zijn moeder zal trots op hem zijn geweest, toen hij in 1841 tot priester werd gewijd. Zij overleed in 1856. In 2006 werd Giovanni's moeder door paus Benedictus XVI vanwege haar betrokkenheid met en steun aan haar zoon eerbiedwaardig verklaard.

Prent
Don Bosco (1815-1888).
Al tijdens zijn jeugd en uitgebreider tijdens zijn priesterschap maakte Don Bosco kennis met de treurige levensomstandigheden van wezen en straatkinderen, verwaarloosde jongeren, in de achterbuurten van Turijn. De priester liet huizen bouwen voor arme jongens waar ze rustig konden opgroeien, een vak leren en eerlijke en deugdzame christenen konden worden. Hij zorgde voor een bibliotheek met jeugdliteratuur. Zijn boodschap naar de opvoeder was: je hebt de verantwoordelijkheid om bij de uitvoering van je taak op psychologisch verantwoorde wijze naar een evenwicht te zoeken tussen overreding en beminnelijkheid, je aanwezigheid betekent actie en compassie.
Don Bosco sprak tot de verbeelding. Hij kon goochelen, was acrobaat en atleet, voor een priester waarlijk bijzonder. Don Bosco was van mening dat de kerk zich te veel richtte tot het verstand van de gelovige en te weinig tot het hart. Zelf was hij geliefd vanwege zijn onvermoeibare hartelijkheid en optimisme. Hij schreef een boek De verstandige jongen dat alleen al in Italië tijdens zijn leven een oplage haalde van ruim zes miljoen exemplaren.
De revoluties in 1848 in Europa zorgden ervoor dat Don Bosco afstand nam van de politiek, "Een katholiek priester doet niet aan politiek, hij volgt het evangelie en is niet bang voor verwijten." De priester of gelovige kan denken of hopen dat hij niets met politiek te maken heeft, de werkelijkheid was en is natuurlijk een andere. De geschiedenis van tweeduizend jaar pausdom wijst daarop. Doordat de sociale en educatieve activiteiten van de priester werden uitgebouwd in het Salesiaanse Genootschap (opgericht in 1859, door de Heilige Stoel, goedgekeurd in 1874), de Dochters van Maria Hulp der Christenen (de basis gelegd met Maria Mazzarello in 1876) en de Salesiaanse Medewerkers (1877) is het een wereldwijde beweging geworden met huizen in vele landen.

Don Bosco, katholiek pedagoog
Don Bosco heeft zijn beweging naar de zachtzinnige Sint Franciscus van Sales (1567-1622) genoemd. Deze Franciscus was bisschop van Genève en Annecy en maakte indruk als mysticus, heilige en leraar. De door Don Bosco opgerichte organisaties hadden niet alleen een sociaal, educatief en emancipatorisch doel, ze beoogden tevens een tegenwicht te vormen ten opzichte van de invloed van het liberalisme op de publieke en individuele moraal. Dat laatste is in de loop der jaren afgezwakt. Don Bosco's pedagogische benadering van het jeugdwerk wordt volmondig erkend en er wordt met grote inzet op voortgebouwd. Uiteraard wel in het teken van het rooms-katholieke geloof. Op de website van de congregatie uit Vlaanderen lezen we: "In het pedagogische werk blijft Don Bosco iemand met een bijzondere betekenis. Zijn uitstraling, zijn pedagogische gedrevenheid en aanpak, zijn gelovige inzet voor jongeren hebben hem tot een figuur van wereldformaat gemaakt, niet in het minst door de stichting van zijn congregatie de salesianen van Don Bosco."

Don Bosco stierf op 31 januari 1888 in Turijn. Eigenlijk enkele jaren te vroeg. Hij zou de uitgave van de sociale encycliek Rerum Novarum in 1891 door paus Leo XIII van harte hebben toegejuicht. Bij Don Bosco's begrafenis werd de lijkstoet gevolgd door vijfduizend personen en gadegeslagen door honderdduizenden nieuwsgierigen. In 1934 werd hij door paus Pius XI heilig verklaard. Bij de heiligverklaring heeft meegespeeld dat Don Bosco de Lijkwade van Turijn vereerde, een linnen doek van 436 cm lang en 110 cm breed dat het lichaam van de Gekruisigde zou hebben omhuld. Sinds 1578 wordt de kostbare relikwie bewaard in een zijkapel van de kathedraal van Turijn. Kenners beschouwen het als een vervalsing waarvan op zijn best kan worden vastgesteld dat het wel al meer dan vier eeuwen oud is. Alle legendes eromheen en pausen en prelaten die in vervoering voor de relikwie hebben gelegen, geven er een magische betekenis aan.
Wat moeten we ons bij verering voorstellen? Diepe devotie met een religieus aandoend fetisjisme? Het doek is normaal niet te bezichtigen voor het publiek, maar ter ere van de tweehonderdste verjaardag van Don Bosco is het tentoongesteld van 19 april tot 24 juni 2015. Toen de paus aankondigde dat hij de Lijkwaarde zou bezoeken, werden de katholieken in Turijn opgewonden. Paus Franciscus I heeft naar de Lijkwade gekeken op 21 juni 2015.
Don Bosco's nalatenschap bestaat uit positieve aandacht voor de jeugd, een gevoel voor spiritualiteit en wereldwijd duizenden bezielde medewerkers en weldoeners voor het goede doel. Scholen, verenigingen, jeugdcentra, enzovoort dragen Don Bosco's naam.

Foto
Bisschoppen in Turijn, eind mei 2015.

Bismarck, staatsman
Prent
Otto von Bismarck (1815-1898).
Otto Eduard Leopold von Bismarck werd geboren op 1 april 1815 in Schönhausen. Hij stamde uit een oude adellijke familie. De Junkers van de Pruisische landadel regeerden als absolute heersers over hun boeren. Ze hadden het exclusieve recht op de hoge officiersposten in het Pruisische leger. Ze gaven de doorslag in regeringsbesluiten. Bismarck is door zijn jeugd in dit feodale klimaat een aartsconservatieve en op macht gerichte politicus geworden, volkomen loyaal aan de keizerlijke Hohenzollerns.
Otto studeerde rechten in Göttingen en Berlijn en boemelde in het studentenleven. Na afloop van zijn studie beheerde hij enkele jaren het landgoed van de familie. Otto huwde in 1847 met Johanna von Puttkamer met wie hij drie kinderen kreeg. Vanaf midden jaren veertig werd Bismarck politiek actief en kwamen zijn talenten tot ontplooiing. Zijn aanhangers en politieke tegenstanders kregen te maken met een uiterst intelligente, eerzuchtige, patriottische, reactionaire, driftige, welsprekende en daadkrachtige persoon. Een Duits fenomeen uit de geschiedenis van de negentiende eeuw, waar niet alle buurlanden met plezier aan terugdenken.

Bismarck werd lid van de Pruisische landdag, vertegenwoordigde zijn land acht jaar in Frankfurt, was enige tijd gezant in Sint-Petersburg en Parijs. In 1862 werd Bismarck benoemd tot minister-president van Pruisen. Die functie behield hij tot 1890. Van invloed van het volk wilde Bismarck niets weten: "Niet door gepraat en meerderheidsbesluiten worden de grootste vragen des tijds beslist, maar door ijzer en bloed." Wat hij daarmee bedoelde, werd al gauw duidelijk toen hij verkondigde: "Wir brauchen Krieg, nur Krieg!"
Na bloedige oorlogen tegen Denemarken en Oostenrijk in de jaren zestig bereikte Bismarck zijn doel, de eenwording van Duitsland. Met als eerste stap de oprichting van de Noord-Duitse Bond in 1867 bereikte hij dat na een oorlog met Frankrijk in 1870-1871. Geestdriftig trokken jonge mannen in 1870 op naar Frankrijk, trots om als soldaat voor Duitsland te kunnen vechten. De Duitse eenwording werd bezegeld op 18 januari 1871 in de grote Spiegelzaal van het Paleis van de Zonnekoning in Versailles, waarbij de Pruisische koning Wilhelm tot keizer van Duitsland werd uitgeroepen.

Schilderij
De kroning van Wilhelm I tot keizer van Duitsland in het paleis van Versailles, 18 januari 1871.

Bismarck, rijkskanselier
Bismarck nam een afhoudende, zelfs agressieve houding aan tegenover aanvankelijk de liberalen en daarna de katholieken en socialisten. Ze werden door hem vervolgd. In 1871 kwam Bismarck in conflict met het Vaticaan, toen hij met wetgeving de rooms-katholieke kerk in Duitsland aan banden probeerde te leggen. De IJzeren Kanselier vertrouwde de katholieken niet, omdat ze werden aangestuurd door het Vaticaan. "Vanaf het moment van zijn wijding is de katholiek priester een beëdigd officier van de paus" en "Onder vrijheid voor de kerk wordt vaak priesterheerschappij verstaan." Tijdens de Kulturkampf (1871-1887) verzetten Bismarck en de liberalen zich tegen de katholieke kerk.
Bismarck beschouwde de socialisten als klasse- en staatsvijanden die hij heel behendig met wat sociale maatregelen de wind uit de zeilen probeerde te nemen. August Bebel (1840-1913) liet hij wegens hoogverraad gevangen zetten, toen deze in 1870 in het parlement tegen de oorlogskredieten stemde. De Socialistenwet (1878-1890) verbood socialistische en communistische verenigingen, waaronder de vakbonden, beknotte de persvrijheid, meer dan honderd socialistische kranten werden verboden, er kwam een vergader- en coalitieverbod, enzovoort; vele zogenaamde Reichsfeinde verdwenen achter de tralies, de gelukkigen slaagden erin naar het buitenland te vluchten.
Maar Bismarck was behalve een conservatief regeringsleider ook een Realpolitiker die zijn vijandige houding tegenover aloude tegenstanders zo nodig wat kon laten varen. Bismarck moest wel. Tegen de verdrukking in groeide het katholieke Zentrum en de Sozialistische Arbeiterpartei Deutschlands (SAPD) werd bij de verkiezingen in 1890 zelfs de grootste politieke partij. Bismarck kon ze volgens de Grondwet niet verbieden.

Als rijkskanselier en minister van Buitenlandse Zaken van Duitsland was Otto von Bismarck van 1871 tot 1890 Europa's leidende staatsman. In die hoedanigheid was hij een voorstander van stabiele en vreedzame verhoudingen in Europa. Hij had zijn doel, de Duitse eenheid, immers al bereikt en was zich ervan bewust dat Duitsland als nieuwe grote mogendheid voorzichtig moest handelen. In maart 1890 werd de oude vos bedankt voor zijn verdiensten en aan de kant gezet door de ambitieuze, eigenzinnige jonge Wilhelm II die in 1888 de keizerlijke troon had bestegen.
In de zomer van 1890 begint Bismarck met ondersteuning van Lothar Bucher aan zijn memoires die na zijn dood worden uitgegeven en een gigantisch succes worden. Bismarcks Gedanken und Erinnerungen is meer dan een persoonlijke en historische terugblik, het staat hoog genoteerd in de Duitse literatuur. Bismarck overlijdt op 30 juli 1898 op kasteel Friedrichsruh bij Hamburg. Historici twisten over de betekenis van zijn nalatenschap. Er heeft een mythevorming rondom Bismarck plaatsgevonden. Hij werd vereerd, maar ook gevreesd en gehaat, met name door de socialisten. Zijn politiek zorgde voor verdeeldheid in de Duitse samenleving, waarbij de sociaaldemocraten door de conservatieven als staatsvijandig ("Vaterlandslose Gesellen") konden worden weggezet.
Er is een voor iedereen fysiek zichtbare Bismarck-cultus. In veel Duitse gezinnen hing decennialang een beeltenis van hem aan de muur of stond zijn buste op de schoorsteenmantel. Er zijn talrijke straten, pleinen, scholen en restaurants - ook in het buitenland - naar hem genoemd. In de meeste Duitse plaatsen loop je al gauw tegen een Bismarck standbeeld of Bismarck toren aan. Er zijn talloze biografieën over Bismarck geschreven. Er valt geen heiligenportret van hem te maken zoals over Don Bosco; Bismarck is een machtspoliticus, een harde hypochonder. We vermelden alleen de Nederlandse biografie van Ger van Aalst, Bismarck, uitgegeven door Aspekt in 2014.

Onmiskenbaar is Bismarck de architect geweest van de Duitse eenwording; hij heeft de lappendeken van Duitse staten, vorstendommen en steden geweven tot één Duits keizerrijk. Met sociale verzekeringswetten en pensioenvoorzieningen heeft hij de nieuwe, grote, conservatieve en invloedrijke mogendheid in het midden van Europa bovendien een sociale basis gegeven. Maar Bismarck heeft ook bestuurlijke structuren, wetgeving, autoritair leiderschap, een minachting voor de democratische rechten van politieke tegenstanders en een soldatenmentaliteit nagelaten, waarvan historici zich afvragen in welke mate dat de opkomst van het nationaalsocialisme en Hitler mogelijk hebben gemaakt. De geschiedenis heeft een wending genomen, waarbij de grenzen van de Duitse natie zijn gekrompen en Pruisen van de kaart is verdwenen. Bismarck draait zich in zijn graf om.

1915 San Francisco Een stad als een juweel

In 1915 presenteerde San Francisco zich trots en zelfbewust op de Panama-Pacific International Exposition (PPIE). Jewel City leeft voort. Het is tot dan en tot op heden nog steeds de meest indrukwekkende wereldtentoonstelling sinds de eerste in Londen in 1851. De aanleiding voor de organisatie van het grootse evenement was de viering van de opening van het Panamakanaal op 1 augustus 1914 en de geslaagde herbouw van de stad na de verschrikkelijke aardbeving en de daaropvolgende vuurzee in 1906. Het Panamakanaal verbindt twee oceanen met elkaar en maakte dat de westkust van de Verenigde Staten met havensteden als San Francisco ineens enorm aan economische betekenis won.
Affiche
Jewel City - foto: Harry Peer.
Waar komt de fraaie bijnaam Jewel City voor de Panama-Pacific International Exposition vandaan? Het is een onweerstaanbare lokroep. De plaatselijke krant de San Francisco Call schreef hiervoor een wedstrijd uit, waarop maar liefst 13.000 inzendingen binnenkwamen. Jewel City, van de 12-jarige zwarte scholier Virginia Stephen uit Oakland, werd de winnende aanduiding. Het meisje zou misschien in de vergetelheid zijn geraakt, indien ze niet naar voren was gehaald door de Alameda County Colored American Civic Center en de Womans Board of the Exposition. Virginia werd tot koningin van de feestelijkheden gekroond en verscheen in een paradetocht met 75 andere kinderen. Het is goed mogelijk dat dit hele gebeuren haar op het pad heeft gezet om later te kunnen studeren en uit te groeien tot de eerste vrouwelijke Afro-Amerikaanse zwarte advocaat in Californië.

Op ruim 250 hectare grond op het Marina terrein waren schitterende paviljoens en paleizen gebouwd. De bouwstijl op het PPIE was overwegend Beaux-Arts. Enkele kengetallen: 250.000 bezoekers stonden samengepakt op de openingsdag op 20 februari 1915; het festijn duurde tot 4 december 1915 en trok gemiddeld 65.000 bezoekers per dag, over het geheel genomen bijna 19 miljoen, dat is een vijfde deel van de toenmalige bevolking van de Verenigde Staten.
Er waren overigens ook veel buitenlandse belangstellenden. Onder de bezoekers treffen we Theodore Roosevelt en Franklin Delano Roosevelt, de gaande en een komende president van de Verenigde Staten, Helen Keller, Maria Montessori, Charley Chaplin, Henry Ford, Buffalo Bill Cody en Alexander Graham Bell (hij demonstreerde er een transatlantische telefoonverbinding). Vertegenwoordigd waren 21 landen, waaronder Nederland. Het Nederlands paviljoen werd ontworpen door Willem Kromhout. Engeland en Duitsland waren officieel vanwege de oorlog niet aanwezig. Duitse particulieren hadden echter wel wat ingezonden. Alle 48 Amerikaanse staten en de 50 counties van Californië lieten zich van hun beste kant zien. De historische Liberty Bell uit Philadelphia had een waardige plaats gekregen, de symboliek was duidelijk. De mensen konden er zich vergapen aan de nieuwste uitvindingen en producten op vele gebieden, industrie, transport, auto's, vliegtuigen, voeding, onderwijs, kunst en cultuur. Er waren meer dan 11.000 schilderijen, foto's, prenten en beeldhouwwerken. Er was een groot aanbod van Amerikaanse en Europese impressionisten. De artistieke stijlen uit die tijd werden goed weergegeven, van conservatief naar avant-garde. Bij de Amerikanen vinden we Mary Cassatt, Thomas Eakins, John Singer Sargent, Winslow Homer, John Sloan en andere meesters. Bij de Europeanen treffen we onder meer aan: Claude Monet, Pierre-Auguste Renoir, Gustave Courbet, James Tissot, Camille Pissarro, Auguste Rodin, Théo van Rysselberghe, Oskar Kokoschka en Edvar Munch.

De nieuwe wereld
Een voorbeeld van het originele karakter van de tentoonstelling op het vlak van onderwijs: Maria Montessori herself richtte een 'glass classroom' in voor 21 jonge kinderen in de leeftijd van drie tot zes. Ze hadden nooit eerder op school gezeten. Drie maanden lang werkten de kinderen in de klas met Helen Parkhurst (de latere grondlegster van het Daltononderwijs) als leidster. De leerlingen waren actief van negen tot twaalf uur. Vanachter een glazen wand konden de bezoekers zien wat er zich in de klas afspeelde. Het maakte grote indruk op het publiek. Het was één van de trekpleisters van de expositie en zette de mensen aan tot denken over het belang van goed en plezierig onderwijs voor kinderen. Een heel ander schouwspel was de assemblagelijn van Henry Ford die massaproductie mogelijk maakte. De mensen keken hun ogen uit naar de arbeiders die aan de lopende band snel en vaardig het beroemde T-Fordje in elkaar zetten. Iedere 10 minuten reed er één van de band. De meeste bezoekers zagen voor het eerst van hun leven een vliegtuig en dan nog wel van een stuntvlieger. De mensen werd ook de gelegenheid geboden aan allerlei activiteiten deel te nemen, voorstellingen te bezoeken, dingen te kopen, tot aan de T-Fords toe.
Foto
Palace of Fine Arts, San Francisco - foto: Harry Peer.
Van alle prachtige gebouwen op het terrein van de wereldtentoonstelling een eeuw geleden heeft San Francisco slechts één icoon overgehouden, maar die koestert ze dan ook en is daarom een paar keer gerestaureerd, het Palace of Fine Arts, een enorm neoklassiek gebouw, half omringd door een vijver. Het is een architectonisch kunstwerk van Bernard Maybeck. Evenveel bewondering destijds, maar helaas afgebroken, riep de Tower of Jewels op, een 130 meter hoge wolkenkrabber versierd met honderdduizenden stukjes gekleurde glaskristallen. Fel verlicht door vijftig krachtige elektrische schijnwerpers genoten mensen er op kilometers afstand van. Deelnemende partijen aan de PPIE vergaten de wereld om hen heen niet. De vrouwenemancipatie werd omarmd en er werden krachtige vredesoproepen gericht aan de strijdende partijen in Europa.
De wereldtentoonstelling van 1915 spreekt blijvend tot de verbeelding. In 2015 wordt er op uiteenlopende manieren aandacht aan besteed. Op allerlei plekken worden lezingen, rondleidingen, debatten, symposia en concerten gehouden en films vertoond. In het de Young Museum in het Golden Gate Park is een selectie van schilderijen tentoongesteld uit 1915. Laura A. Ackley heeft een schitterend boek geschreven: San Francisco's Jewel City. The Panama-Pacific International Exposition of 1915. Een tweede mooie publicatie is van Lee Bruno, Tales about San Francisco's 1915 Pan-Pacific International Exposition. Er zijn tentoonstellingen op diverse plekken in de stad: om te beginnen in de ruimte achter het Palace of Fine Arts en voorts in het gebouw van de California Historical Society in Mission Street. Hier trof ik in een vitrine warempel twee sierlijke klompjes uit het Nederlandse paviljoen aan.

Terwijl in Europa de landen elkaar in een vernietigende oorlog bestreden werd in 1915 aan de andere kant van de oceaan de wissel omgezet naar de beloften, uitdagingen en dromen van een nieuwe wereld met macht en aanzien voor de Verenigde Staten.

1915 Volkerenmoord op de Armeniërs

De fronten in het westen staan met de jaarwisseling 1914-1915 stil. De generale staven en staatslieden voelen niets voor een diplomatieke oplossing en zetten de militaire inspanningen voort. Het ene bloedbad volgt op het andere. De ellende houdt niet op. Hieronder een selectie van bijzondere oorlogsgebeurtenissen en hun nasleep uit 1915, mij herinnerend aan plekken en plaatsen waar ik recent of langer geleden ben geweest.

Genocide Armeniërs
Foto
Overal in de wereld werden in 2015 bijeenkomsten en demonstraties gehouden ter herdenking van de Armeense genocide.
Op 4 januari worden de Turken bij Samikamis in Trans-Kaukasië door de Russen verslagen. Op 24 april 1915 pakt de Jong Turkse regering de hele Armeense bovenlaag van Istanbul op. Tweeduizend Armeense politici, kunstenaars, journalisten en ondernemers worden later vermoord. Daarmee begint de massamoord, de genocide op meer dan een miljoen Armeniërs. De Duitsers die met de Ottomanen waren verbonden stonden erbij en keken ernaar. Een betrokkenheid die ze erkennen. De Duitsers hadden kunnen ingrijpen. Allerlei bronnen tonen het aan.
In de Kaiser-Wilhelm-Gedächtnis-Kirche in Berlijn werd op zondag 29 maart 2015 een oecumenische boetedienst gehouden met aandacht voor de Duitse medeverantwoordelijkheid bij de volkerenmoord op de Armeniërs. Er werd me een folder in de hand gedrukt Der Völkermord an den Armeniern und die Mitschuld Deutschlands. De genocide op de Armeniërs bleek voor Hitler een inspiratiebron voor de genocide op de Joden. De Turkse socioloog en historicus T. Akcam, werkzaam aan de Universiteit van Minnesota, heeft een baanbrekend boek geschreven De Armeense Genocide. Een Reconstructie. Een grondig en aangrijpend werk van 528 bladzijden, in 2012 uitgegeven door Nieuw Amsterdam. De Engelse titel doet overigens meer recht aan de inhoud: A Shameful Act. The Armenian Genocide And The Question of Turkish Responsibility. Een tweede bijzondere studie is van Robert Fisk, De eerste Holocaust. Over de massamoord op de Armeniërs.

Anzac-day
Foto
Herdenking Anzay-day.
De Armeniërs herdenken elk jaar de 24-ste april, Australië en Nieuw-Zeeland doen dat de 25-ste april. Anzac-day (Australian and New Zealand Army Corps) bevestigt hun nationale identiteit en saamhorigheid. Op 25 april 1915 landen Britse, Australische, Nieuw-Zeelandse en Franse troepen op de Dardanellen. De invasie van het Turkse schiereiland Gallipoli is bedoeld om Istanboel te veroveren en een vrije zeeroute met bondgenoot Rusland te verkrijgen. Het gevecht met de vijand loopt tot begin 1916 met grote ontberingen en vele gesneuvelden aan beide zijden. De Geallieerden verliezen 265.000 man, waaronder tienduizenden Australische en Nieuw-Zeelandse soldaten.
De slag heeft veel bijgedragen aan de vorming van het nationale gevoel in de net zelfstandig geworden naties. De Britse minister van Marine Winston Churchill wordt gedwongen af te treden. Op 25 april 2015 legden de Australische premier Tony Abbott en prins Charles bij zonsopgang een krans op Gallipoli. De Turken zijn in 1915 de overwinnaars, maar tellen wel zo'n driehonderdduizend doden, gewonden en vermisten. De overwinning maakt de weg vrij voor de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog en de oprichting van de Republiek Turkije onder Atatürk acht jaar later.

De Windhoek
Ik weet niet of de Italianen jaarlijks bij die dag stil staan, maar op 26 april 1915 sluiten zij in Londen een geheim verdrag af voor oorlogsdeelname aan de zijde van de Geallieerden waarvoor ze territoriale toezeggingen krijgen. Een maand later verklaart Italië de oorlog aan Oostenrijk-Hongarije en op 26 augustus 1916 volgt de oorlogsverklaring aan Duitsland.
Van het land naar de zee. Op 7 mei 1915 wordt de Lusitania tijdens een reis van New York naar Liverpool door de Duitsers in de Atlantische Oceaan voor de kust van Kinsale tot zinken gebracht; 1198 van de 1962 opvarenden waaronder 128 Amerikaanse staatsburgers komen door verdrinking om het leven.
Onder druk van de Verenigde Staten beperken de Duitsers de duikbotenoorlog enigszins. Toen Duitsland begin 1917 weer overschakelde op de onbeperkte duikbotenoorlog, liep de anti-Duitse stemming in de Verenigde Staten zo hoog op dat president Wilson Duitsland de oorlog kon verklaren. Met de deelname van de VS aan de zijde van de geallieerden was het lot van Duitsland bezegeld.
Ver weg in Zuidelijk Afrika wordt de Duitsers de eerste nederlaag bezorgd, en wel in Windhoek door het Zuid-Afrikaanse leger in mei 1915. De deelname aan de Eerste Wereldoorlog heeft tot broedertwisten geleid in de Unie van Zuid-Afrika. Vijftien jaar daarvoor was Groot-Brittannië immers de gezworen vijand en kregen de Boeren hulp van Duitse zijde.

John McCrae en In Flanders Fields
Maart 2015 maakte ik een reis langs de loopgraven, slagvelden, begraafplaatsen, monumenten en musea van het Westelijk Front, van Nieuwpoort en Diksmuide in Zuidwest België naar Verdun in Noordoost Frankrijk. Veel observaties, indrukken en gevoelens. Op akkers kun je de granaatscherven nog van de grond afrapen, op sommige plekken ruik je bij wijze van spreken nog het kruitdamp en zie je in de loopgraven de ratten tussen de lijken lopen. Een tocht van de Last Post van de klaroenblazers bij de Menenpoort te Ieper tot het Ossuarium en het onafzienbare oorlogskerkhof van Douanat bij Verdun. Hier vond in 1916 de langste slag uit de Eerste Wereldoorlog plaats die tien maanden duurde. Meer dan 400.000 soldaten kwamen om het leven.
Van alle war poets, oorlogsdichters, grijpt In Flanders Fields van John Alexander McCrae mij het meest aan. McCrae was een Canadese militaire arts - chirurg in de oorlog - die op 2 mei 1915 tijdens de Tweede Slag om Ieper zijn vriend luitenant Alexis Helmer verloor die werd gedood door een Duitse artilleriegranaat. Op die avond begon McCrae aan het beroemde gedicht. De definitieve versie schreef hij op 8 december 1915. De eerste Nederlandse vertaling verscheen in 1919 van de hand van Rachel Schaballie onder de titel De kollebloemen van Vlaanderen.

Vlaanderens hart bloedt in zijn kollebloemen open,
tussen de kruisjes door, die, rij naast rij geplant,
het simpel teeken zijn, waaronder wij steeds hoopen,
dat onze milde dood de vree werd voor dit land.
Bij rooden dageraad volgden wij in het blauwe
den zoeten leeuwerik, wiens jubel werd gestoord
door schroot en vloek en klacht. Tot men ons kwam houwen
en op dit Vlaamsche veld ons streven werd gesmoord.
Gij, die nu na ons leeft, wij reiken u de toortsen,
verheft ze naar het licht, elk roepe een nieuwen held:
verbreekt gij onze trouw, dan wordt in wreedste koortsen
ons 't heilig verbod te slapen in dit veld:
in elke kollebloem zouden wij blijvend bloeden!

Edith Cavell
Het jaar 1915 is ook het jaar van nieuwe dodelijke wapens, zoals gifgas, door het Duitse leger eerst aan het Oostfront gebruikt en daarna op grote schaal aan het Westfront tijdens de Tweede Slag van Ieper. Ans Caliens en Jan Vandermeulen hebben er een boek over geschreven: gas! Ieper 1915. De eerste gifgasaanval (Lannoo 2015). Op 22 april 1915 gebruikten de Duitsers chloorgas tegen Franse infanterie stellingen ten noorden van Ieper. In het Voorwoord schrijft Herman Van Rompuy, voormalig voorzitter van de Europese Raad, dat de verantwoordelijkheid van zogenaamde wetenschappers en van de Duitse legerleiding, van de keizer en van het Duitse militair-industriële complex voor deze misdaad met voorbedachte raad ronduit verpletterend is. Het is ronduit choquerend dat de Nobelprijs voor de Scheikunde in 1918 werd toegekend aan Fritz Haber, de vader van het gifwapen.
Foto glas in lood
Edith Cavell (1865-1915).
Op 12 oktober 1915 fusilleert een Duits vuurpeloton de 49-jarige Britse verpleegster Edith Cavell in Schaarbeek. Haar dood leidt tot grote internationale verontwaardiging. In mei 1919 wordt haar stoffelijk overschot opgegraven en voor een grote plechtigheid vervoerd naar de Westminster Abbey. Edith Cavell ligt nu begraven in de kathedraal van Norwich. Er is een standbeeld van haar op St. Martin's Place naast Trafalger Square in Londen waarop ik lees: "Patriotism is not enough. I must have no hatred or bitterness for anyone." Het is begin april 2015. Er staan enkele vrouwen rondom het monument die actievoeren tegen de oorlogsbewapening en de almaar hoger wordende kosten daarvan.

Terug in de tijd. Op 21 december 1915 veroveren de Fransen na vreselijke gevechten opnieuw de Hartmannswillerkopf om de volgende dag weer te worden verdreven en volledig vernietigd. "Eind 1915 vocht geen van de oorspronkelijke combattanten nog een oorlog zoals hij die had gewenst of verwacht. De hoop op een snelle overwinning was vervlogen, nieuwe vijanden waren verschenen en nieuwe fronten geopend", noteert de Britse historicus John Keegan in zijn veel geprezen werk over de Eerste Wereldoorlog.
In 1915 schildert Edvard Munch De Dodenkamer. Zijn smartenkreet bij dit kunstwerk voelt als een pijl die het hart doorboort van het bloedige Europa: "Een roofvogel heeft zich in mijn ziel genesteld. Zijn klauw heeft zich in mijn hart vastgebeten, zijn snavel heeft zich in mijn borst geboord, en zijn vleugelslag heeft mijn verstand verduisterd." De oorlog wordt begeleid door vredesoproepen. Door de paus, door suffragettes die zowel demonstreren voor vrouwenkiesrecht als vrede, door socialisten in september 1915 in Zimmerwald in Zwitserland, vanaf de wereldtentoonstelling in San Francisco.

1915 Bloeiende bloemen

Eind 1915 heeft de oorlog al het leven gekost aan ongeveer twee miljoen jonge soldaten. Maar op hun graf groeien bloemen. In 1915 zijn geboren, we houden het op de wereld van muziek en cultuur: Edith Piaf/zangeres, Billy Holiday/jazz-zangeres, Elisabeth Schwarzkopf/sopraan, Jean Stafford/schrijfster, Ingrid Bergman/filmactrice, Orson Welles/filmacteur en -regisseur, Saul Bellow/schrijver, Arthur Miller/(toneel)schrijver, Anthony Quin/filmacteur, Muddy Waters/blueszanger en gitarist, Svjatovslav Richter/pianist en componist, George Perle/componist, muziekpedagoog en musicoloog.
Foto Sinatra, Nothing but the Best
Frank Sinatra (1915-1998).
De beste zanger en entertainer van de twintigste eeuw is de op 12 december 1915 in Hoboken, New Jersey geboren Frank Sinatra. The Voice was meer dan alleen een zanger, eveneens een entertainer, acteur, filmproducent en filmregisseur. Er wordt beweerd dat hij banden met de maffia had. Na een opwindend leven overleed Sinatra aan een hartaanval op 14 mei 1998 in Los Angeles, Californië. Op zijn grafsteen in het Desert Memorial Park in Cathedral City, Palm Springs in Californië staat de tekst: "The Best is Yet to Come." Op donderdagavond 15 oktober 2015 hoorde ik Frank Sinatra's look-a-like Bob Anderson in een grandioze theaterproductie FRANK The Man The Music in het Palazzo Theater in Las Vegas. De leerling overtrof bijna de meester. Bob Anderson werd bijgestaan door een 32-koppig orkest van wie de helft van de leden vroeger had gespeeld met Sinatra. Een onvergetelijke avond.

In deze opsomming horen ook Nederlanders thuis. Als eersten enkele vrouwen. Elisabeth Eybers/dichteres (geboren in Zuid-Afrika, ontving diverse Zuid-Afrikaanse en Nederlandse literaire prijzen, waaronder de P.C. Hooftprijs in 1991, overleed in Amsterdam in 2007), Leni Saris/schrijfster, Gré Brouwenstijn/operazangeres, Wilhelmina van Bree/wielrenster, Maria Austria/fotografe, Clara de Vries/jazztrompettiste.
We vervolgen met drie mannen geboren in 1915. Dirk Roemers (overleden in 1983), hij bracht het tot voorzitter van het NVV (1959-1965), tegelijkertijd lid van de Tweede Kamer voor de Partij van de Arbeid en vervolgens burgemeester van Vlissingen. Cajo Brendel (overleden in 2007), hij was de laatste van de Nederlandse radencommunisten. We moeten zeker Leo Vroman niet vergeten, de schrijver, dichter, wetenschapper tekenaar, halve Amerikaan. Op Vromans vakgebied is zijn naam vereeuwigd in het Vroman-effect, de herkenning en opsporing van bepaalde bloedstollingsverschijnselen. Hij werd geboren op 10 april 1915 te Gouda in een joods gezin, studeerde biologie, vluchtte na de inval van de Duitsers naar Engeland, bracht de periode van 1942 tot 1945 in Jappenkampen door, woonde vanaf 1945 in de Verenigde Staten. Hij won vele literaire prijzen, waaronder de prestigieuze P.C. Hooftprijs. Vroman overleed op 22 februari 2014 in Fort Worth, Texas.

Foto
Piet de Jong, minister-president (1967-1971).

Piet de Jong
Er is één bekende Nederlander die 1915 met 2015 verbindt en wel Piet de Jong, minister-president van 1967-1971. Hij is in een eenvoudig milieu geboren in Apeldoorn op 3 april 1915. Zijn vader was machinist bij de spoorwegen. Na het behalen van het diploma HBS-B ging hij in 1931 in dienst bij de Koninklijke Marine. Waarschijnlijk is Piet de Jong nog de enige levende persoon die in die tijd bij de marine zat en die ons iets zou kunnen vertellen over de muiterij op de Zeven Provinciën in februari 1933. Al heeft hij dat niet persoonlijk meegemaakt, dan zou het ook meteen zijn afgelopen met zijn loopbaan bij defensie.
Van 1935 tot 1947 was hij werkzaam bij de onderzeedienst. Daarvoor was hij vanwege zijn geringe lengte uitermate geschikt. Toen hij gekeurd werd op zijn zestiende dachten de artsen dat hij nog wel wat zou groeien. Maar De Jong was naast zijn fysieke conditie uitermate geschikt voor de onderzeedienst vanwege zijn nuchtere niet van zijn stuk te brengen instelling. Kalm blijven onder alle omstandigheden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was De Jong oudste officier aan boord van de onderzeeër Hr. Ms. O24, vanaf 1944 commandant. In 1959 werd De Jong staatssecretaris van Marine in het kabinet-De Quay. Hij moest hiervoor met spoed lid worden van de Katholieke Volkspartij (KVP). Bij zijn beëdiging op 25 juni tegen koningin Juliana: "Majesteit, zo ziet u maar hoe een mens aan lager wal kan geraken." De boomlange minister van Buitenlandse Zaken Joseph Luns en de kleine Piet de Jong vormden een opvallend duo. De Jong ontlokte een glimlach met zijn eerste zin in de Tweede Kamer, nadat Luns aan het woord was geweest: "Vindt u het goed meneer de voorzitter dat ik de periscoop wat lager zet?"

Aansluitend werd De Jong minister van Defensie in de kabinetten Marijnen, Cals en Zijlstra. Afrondend minister-president en minister van Algemene Zaken in het naar hem genoemde centrumrechtse kabinet-De Jong. Hij loodste dit kabinet door roerige jaren van Vietnam demonstraties, de bezetting van de Katholieke Hogeschool Tilburg (in 1983 Katholieke Universiteit Brabant) en het Maagdenhuis, demonstraties van werkende jongeren, verzet tegen de Loonwet-Roolvink en nog veel meer "door gewoon op de winkel te passen".
Het is mede aan Piet de Jong te danken dat de PVV van Wilders niet aan het kabinet-Balkenende mocht deelnemen en op gedoogafstand werd gezet, "iemand als Wilders wil wel peuzelen van de taart van de vrijheid, maar een ander gunt hij niets." In 2012 dreigde de oud-premier zijn partij het CDA te verlaten als het kabinet-Rutte een miljard zou bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking. Op 3 april 2015 vierde Piet de Jong zijn honderdste verjaardag. Minister-president Mark Rutte overhandigde de jarige een boek over zijn regeringsperiode Polarisatie en hoogconjunctuur van Johan van Merrienboer en van Carla Baalen, een dikke pil van 836 bladzijden.

Vrouwenkiesrecht
Affiche
Vereniging voor Vrouwenkiesrecht.
In 1915 was er in Nederland nog geen algemeen kiesrecht. Daarvoor werd al opgetreden door links-liberalen, arbeiders en vrouwen vanaf de jaren tachtig van de 19de eeuw. Het aantal mannen dat mocht stemmen nam geleidelijk toe zodanig dat de SDAP in 1913 zelfs 18 van de 100 zetels in de Tweede Kamer kon veroveren. Maar voor vrouwen was het kiesrecht nog steeds uitgesloten. Op 22 september 1915 boden zij de Tweede kamer een petionnement aan dat bestond uit 7660 lijsten met 164.696 handtekeningen.
De commissie die de regering in 1913 had ingesteld om de hervorming van het kiesrechtstelsel in de Grondwet te bestuderen, kwam op 15 oktober 1915 met het voorstel van het algemeen kiesrecht voor mannen; voor vrouwen bleef het beperkt tot het passieve kiesrecht. Een wel heel raar juridisch gedrocht, waar de deelneemsters aan een landelijke meeting, enkele weken daarna in Amsterdam, fel tegen protesteerden. Het leidde tot de gekke situatie dat vrouwen niet mochten deelnemen aan de verkiezingen in 1917, maar er wel een door mannen gekozen vrouw Suze Groeneweg van de SDAP toetrad tot de Tweede Kamer.

Spijtig genoeg werd Aletta Jacobs die decennialang strijd had gevoerd voor de verbetering van het lot van vrouwen en het vrouwenkiesrecht niet gekozen. In 1887 had de regering voorkomen dat ze zich verkiesbaar kon stellen voor het parlement door aan het woord "ingezetenen" "mannelijke" in de Grondwet toe te voegen. Vrouwen gingen zich daarna verenigen, in de Vrije Vrouwen Vereniging (1889), in de Vereniging voor vrouwenkiesrecht (1894), enzovoort. De Vrouwententoonstelling van 1898 bracht de arbeid van vrouwen, hun zwakke sociale en juridische positie op aansprekende wijze voor het voetlicht. In 1922 konden de vrouwen in Nederland voor het eerst stemmen. Het deel over Vrouwen in de televisieserie De Strijd van de VARA is heel aardig; een vergelijkbare speelfilm over de strijd voor het vrouwenkiesrecht in Nederland als Suffragette dat zich afspeelt in Groot-Brittannië kan mogelijk een nog groter kijkerspubliek trekken.

2015 Een verbijsterend jaar

2015 is een verbijsterend jaar van oorlog, ellende en armoede die grote vluchtelingenstromen vanuit het Midden-Oosten (met name Syrië) en Afrika naar Europa op gang brengen. De massale instroom van migranten naar de Europese Unie ontlokte minister-president Mark Rutte de uitspraak: "Zoals we allemaal weten van het Romeinse Rijk: grote rijken storten in als de grenzen niet goed worden beschermd" (Financial Times, 26 november 2015). Hij haalde er de wereldpers mee en kritiek van gerenommeerde historici. Het Amerikaanse weekblad Time zette in december 2015 de Duitse bondskanselier Angela Merkel op de cover als persoon/vrouw van het jaar. "Wir schaffen es", het is haar heldere statement voor de opvang van vluchtelingen die bewondering oproept.
Nederland verwelkomt over 2015 zo'n 50.000 asielzoekers. Het doet een ongelooflijk beroep op de spankracht van de Nederlandse samenleving, op regering, gemeentelijke overheden en de burgers. Eind 2015 zijn we bijna vergeten dat er in het begin van het jaar een Griekenland-crisis was die heel Europa beheerste en dat er nog steeds een oorlog gaande is in het oosten van de Oekraïne. Na maandenlange vergeefse onderhandelingen werd de Griekse premier Tsipras uiteindelijk door zijn collega-regeringsleiders van de Europese Unie op de knieën gebracht. Een referendum en nieuwe verkiezingen, waarbij de Grieken hun premier steunden, konden de EU-leiders in Brussel niet vermurwen. De Griekse regering wordt gedwongen om te bezuinigen om de begroting naar de normen van de EU te brengen. Ook al heeft datzelfde beleid de Griekse bevolking in voorafgaande jaren tot de bedelstaf gebracht.

Foto
Syrische vluchtelingen.

In Azië en Afrika zijn er regelmatig aanslagen van salafisten. In 2015 wordt Frankrijk tweemaal in het hart getroffen door bloedige aanslagen van terroristen - Islamitische Staat (IS) - in Parijs. Op woensdag 7 januari treffen zij het hoofdkantoor van het satirische weekblad Charlie Hebdo. Redactieleden worden in koelen bloede vermoord. Kort daarna duikt wereldwijd de leus Je suis Charlie op, als steunbetuiging aan de vrijheid van meningsuiting en de slachtoffers.
De mensen worden echt onzeker, angstig en boos als het gevaar dicht bij huis komt. Op zaterdag 31 oktober ontploft een Russisch vliegtuig met 224 inzittenden op weg van Sharm-el-Sheikh naar St. Petersburg en stort het neer in de Sinaï in Egypte. Op vrijdag 13 november 2015 worden 130 Franse burgers op verschillende plekken in de stad op schokkende wijze om het leven gebracht. Er zijn honderden ernstig gewonden. Op woensdag 2 december 2015 vermoordt een geradicaliseerd islamitisch echtpaar in San Bernardino in Californië 14 personen, 17 mensen raken ernstig gewond.
De moordenaars verafschuwen de westerse cultuur en persvrijheid en nemen wraak op Frankrijk, Rusland en de Verenigde Staten vanwege hun militaire interventies in Syrië met het doel IS te verdrijven. Een coalitie van westerse landen en Rusland bombardeert doelen in Syrië en Irak. Op de grond zijn de Koerden de enige die er in slagen IS te trotseren en op sommige plekken wat terug te dringen. Het is dan ook krankzinnig dat de Turkse president Erdogan in de huidige gespannen situatie de oude vete met de Koerden aanjaagt en de Turken een Russisch vliegtuig neerhalen.

Klimaatconferentie
Het jaar 2015 is het warmste jaar ooit, de gemiddelde wereldtemperatuur is voor het eerst hoger dan voor het industriële tijdperk. Er is nog meer reden voor verontrusting. De periode 2011-2015 is de warmste 'vijf jaar periode' tot nu toe en er is een recordhoogte aan CO2-concentratie bereikt. De wereld is zich bewust van de gevolgen: hittegolven, overstromingen, cyclonen. Alleen al de milieuschade door plastic is jaarlijks circa 55 miljard euro; de totale milieuschade wordt geschat op zo'n 400 miljard euro per jaar. Hier moet iets aan gedaan worden.
Om die reden kwamen op maandag 30 november 2015 meer dan 150 wereldleiders en in hun kielzog duizenden ambtenaren en klimaatdeskundigen naar Parijs om daar over de opwarming van de aarde te overleggen en te onderhandelen. De Franse hoofdstad was op dat moment zo kort na de bloedige aanslag de strengst beveiligde plaats ter wereld. De deelnemers aan de conferentie werden gesteund, eerder het vuur aan de schenen gelegd, door demonstraties in de hele wereld en door een onafzienbare zee van paren schoenen op de Place de la République.
Barack Obama, president van de Verenigde Staten, formuleert het welsprekend en tevens onheilspellend: "Wij zijn de eerste generatie die klimaatverandering aan den lijve voelt, en we zijn de laatste die er iets aan kan doen." Op zaterdag 12 december 2015 werd een uniek historisch akkoord bereikt waarvoor 195 landen tekenden. De opwarming van de aarde door de uitstoot van broeikasgassen zal worden tegengegaan. Er wordt naar gestreefd de temperatuurstijging in 2100 te beperken tot 1,5 graden Celsius. Hopelijk houden alle partijen zich aan de afspraak om de planeet te redden. Francois Hollande, president van Frankrijk, spreekt de conferentie aan het slot toe: "Parijs heeft door de eeuwen heen vele revoluties meegemaakt. De revolutie die vandaag tot stand is gebracht is de mooiste en de vreedzaamste."

Op 17 december 2015 vlak voor het Kerstreces slaagde de VVD erin een meerderheid in de Tweede Kamer te verwerven (met PVV, CDA, SGP en SP) voor haar plan voor het afschaffen van de milieuzones voor personenauto's. Het is een onvoorstelbare oproep. Deze parlementariërs laten het gemak voor de vervuilende de automobilist prevaleren boven de gezondheid van de binnenstadbewoners. Ze hebben kennelijk niet begrepen van wat er net in Parijs op de klimaatconferentie was besloten. In Utrecht is aangetoond dat het weren van vieze, oude auto's uit het stadscentrum 30% roetuitstoot scheelt op jaarbasis.

De Nederlandse samenleving
Het achterhalen van de Teeven-deal zet de politiek in Den Haag een jaar lang op zijn kop. VVD-bewindslieden treden af, de Kamervoorzitter houdt het voor gezien. Het kabinet-Rutte loopt zware schade op. Hoe verfrissend is het dan om naar de actievoerende studenten in Amsterdam te kijken. Oude tijden lijken voorjaar 2015 te herleven met de wekenlange bezetting van het Bungehuis en het Maagdenhuis door studenten in Amsterdam. Ze werden al gauw vergezeld door docenten.
In binnen- en buitenland trok het universitaire protest aandacht en kwam er navolging. De actievoerders komen op voor democratisering en transparantie in de bedrijfsvoering van de Universiteit van Amsterdam. Uit hun optreden blijkt een grote betrokkenheid met en verantwoordelijkheidsgevoel voor werk- en studieklimaat. Er blijkt dat 40 procent van het wetenschappelijk personeel genoegen moet nemen met een tijdelijke arbeidsplaats. De universiteit heeft schulden gemaakt als gevolg van onroerend goed transacties en kantoorbouw.
Zoals overal worden de werkvloer en de klanten de dupe van falend management. Een faculteit als geesteswetenschappen wordt kaal geschoren. Circa honderd arbeidsplaatsen verdwijnen, vakgroepen worden uitgedund, studies opgeheven, studenten kunnen hun studie zoals voorgenomen niet afmaken. Bij beide bezettingen worden de actievoerders door de ME verwijderd. Het kost de voorzitter van het College van Bestuur de kop. Enkele voorgenomen maatregelen worden teruggedraaid. Commissies gaan studeren op democratisering en financieel beleid van de universiteit.
Het begrip rendementsdenken is op veel organisaties van toepassing, alles wordt in financiële termen beoordeeld, alles moet 'meaner en leaner'. Het begrip flexibilisering is vooral een eufemisme voor de rechteloze werknemer. De marktwerking is volkomen doorgeslagen. De studentenacties raken een tere snaar in de Nederlandse samenleving. Journalist van de Groene Amsterdammer, Casper Thomas, geeft in Competente rebellen een knappe, vlot geschreven brede analyse van het markt- en rendementsdenken, de bedrijfsvoering op de universiteit en het verloop van de acties met de hoofdrolspelers daarbij.

Foto
Woensdagavond 25 februari 2015 Studenten Universiteit van Amsterdam demonstreren tegen het rendementsdenken en voor democratisering - foto: Harry Peer.

Na veel getouwtrek aan de politieke top komt de Nederlandse burger uiteindelijk te weten dat als gevolg van de Teeven-deal crimineel Cees H. voortijdig werd vrijgelaten en met een bonus van 4,7 miljoen de gevangenispoort werd uitgezwaaid. De kritiek op VVD-politici is dat zij de geloofwaardigheid van de politiek en de democratische rechtsstaat in het geding hebben gebracht. De informatievoorziening naar het parlement was traag, laat, gebrekkig en onvolledig. "Het ministerie van Veiligheid en Justitie als afdelingskantoor van de VVD", formuleerde een fractievoorzitter.
Het hele gedoe in Den Haag heeft mogelijk spannende tv opgeleverd, maar de maatschappij op kosten gejaagd. Tegen die achtergrond is het wel heel kleinzielig dat aan het eind van het jaar leden van de Tweede Kamer, CDA en VVD, erin slagen een 'law and order' motie te laten aannemen dat het College van Bestuur van de UvA zou moeten dwingen de zogeheten schade - vooral beveiligingskosten! - aan het Maagdenhuis te verhalen op de bezetters.

Groeiende sociale ongelijkheid
Het onverantwoordelijke gedrag van de graaiende bankiers blijft de burger ook in 2015 verontrusten. Dit kan niet waar zijn van Joris Luyendijk is een huiveringwekkend boek. Het is gebaseerd op interviews met ongeveer tweehonderd bankiers uit de Londense City, het hart van de financiële wereld.
Het valt samen met de voortgezette discussie over Kapitaal in de 21ste eeuw van Thomas Piketty. De stelling van de Franse econoom dat de inkomsten uit vermogens sneller groeien dan die uit arbeid gaat ook voor Nederland op. Het is te lezen in Ongelijkheid tussen huishoudens vanuit verschillende concepten dat het Centraal Bureau voor de Statistiek publiceerde op 25 november 2015. De vermogensongelijkheid is in Nederland zeer groot. Een procent van de huishoudens beschikt over een kwart van de private rijkdom. Aangezien de belasting op winst uit vermogen veel lager is dan die op arbeid, is het duidelijk dat daardoor de ongelijkheid sterk toeneemt. Dat knaagt aan de grondvesten van de economie en de samenleving.

De samenleving is als gevolg van allerlei gebeurtenissen en ontwikkelingen volop in verandering. De minister-president vertelt het VVD-congres dat het dankzij het kabinet en de hardwerkende Nederlander economisch iets beter gaat. Maar wat is de prijs daarvan? Werkgevers nemen nauwelijks meer mensen in vaste dienst aan. Het aantal zzp'ers, de losse arbeiders van de 21-ste eeuw, staat al op een miljoen. Er zijn nog steeds zo'n 600.000 werklozen en er is een grote verborgen werkloosheid.
De ouderenzorg en de thuishulp zijn uitgekleed. Voor zover ouderen en hulpbehoevenden in aanmerking komen voor ondersteuning moeten ze hiervoor hun laatste spaarcenten dokken. Op veel publieke voorzieningen wordt bezuinigd. Het Rijk schuift de problemen zonder bijbehorend budget door naar gemeenten die voor onmogelijke opgaven en vervelende dilemma's komen te staan. De sociale ongelijkheid wordt groter. Tegenover een toenemend aantal miljonairs staat een eveneens groeiend aantal kinderen dat onder de armoedegrens leeft. In 2015 al 13 procent, dat wil zeggen: 131.000 kinderen. Daarop moet adequaat worden gereageerd. Het Nederlandse volk schijnt tot de gelukkigste van de wereld te horen. Je zou het niet zeggen als je alle protesten van links tot rechts ziet en hoort. Binnenkort heeft Nederland 17 miljoen inwoners. Dus we moeten er wel wat van zien te maken.

We blijven optimistisch. We lopen een rondje mee met Dafne Schippers, de sportvrouw van het jaar. Geniet van La vie en rose ofwel "Zie het leven rooskleurig in" van Edith Piaf. Op nummer 1 van de Top 2000 staat het hoopvolle en maatschappijkritische lied van John Lennon, Imagine.
We eindigen dit verhaal met een citaat van de in 2015 overleden filosoof René Gude: "Cruciaal is dat je jezelf overhaalt om van de wereld te houden. Als je de schoonheid ziet van de breekbare menselijke soort, van bouwkunst, sport, staatsrecht, gastronomie en al die andere manieren die we verzonnen hebben om ons biologische repertoire te verfijnen, dan pas kun je je eigen bijdrage, hoe klein ook, naar waarde schatten. Dat is een grote troost als je weet dat alles doorgaat als jij er niet meer bent."