welkom
extra
Solidariteit

De Syrische revolutie en de Koerdische 'kwestie'

Ontwikkelingen naar autonomie tussen frontlinie en Turkse grens

Herre de Vries/Joseph Daher 1

De afgelopen weken was de Syrisch Koerdische stad Kobanê even het middelpunt van het nieuws over de ontwikkelingen rondom de Islamitische Staat (IS). Dit nieuws beweegt zich heen en weer tussen Irak en Syrië. Sinds in 2011 in Syrië een opstand uitbrak en vervolgens een bloedige burgeroorlog, is de aandacht voor de Syrische Koerden zeer gering geweest.

Ze zouden de bescherming genieten van de regering van Assad. Ze zouden met eigen milities een mate van onafhankelijkheid bevochten hebben. De aanvallen van IS op Kobanê hebben de aandacht nu wel op de Syrische Koerden gericht. Maar is de situatie er nu anders dan, zeg, enkele maanden geleden? Een zoektocht op het net, levert zeer uiteenlopende impressies op. In ieder geval lijkt, tegen de achtergrond van de Syrische burgeroorlog, in de Koerdische regio een uitzonderlijke situatie ontstaan te zijn.

Onafhankelijke staat

Kort geleden 'zuiverde' IS in Noord-Irak de vlakte van Nineveh. Zo'n 120.000 christenen werden verjaagd en vluchtten hoofdzakelijk naar de Koerdische autonome regio in Noord-Irak. Ook deze regio werd door IS aangevallen. De Verenigde Staten, met een bonte schakering van bondgenoten, startte bombardementen op posities van de IS in Irak en Syrië. De Koerdische 'peshmerga' (milities) leken zich, wellicht geholpen door de bombardementen, echter kranig te weren en het nieuws verstomde weer.
De aandacht richtte zich op Kobanê. Deze Syrische stad tegen de Turkse grens wordt al meer dan een maand belegerd. De bombardementen door de coalitie van de Verenigde Staten zouden weinig soelaas bieden. Kobanê dreigt te vallen. Dan toch weer niet. Wat gebeurt hier nu eigenlijk?

Foto vrouwelijke Koerdische militieleden
Peshmerga
Uit de gevarieerde berichtgeving in reguliere en minder reguliere media wordt het volgende duidelijk. Terwijl in Syrië een burgeroorlog losbarstte en het regime van Assad stevig in het nauw werd gedreven door het brede en ideologisch zeer uiteenlopende gewapende verzet, creëerden de Koerden een meer of minder zelfbestuurde regio in het noorden van Syrië. In het gebied dat ook wel Rojava wordt genoemd. Mogelijk met rust gelaten door Assad, omdat hij vreesde het ook op een ander front voor zijn kiezen te krijgen. En mogelijk nog niet aangevallen door het Syrisch gewapend verzet, omdat dat nog de eigen territoria aan het 'bevrijden' was. De strijd om Aleppo duurde immers lang en Homs bleek ook een taaie prooi. Bovendien was er een interne strijd tussen verschillende fracties van het verzet. In de tussentijd riepen in het door Koerdische milities gecontroleerde gebied vertegenwoordigers van Koerdische, Arabische, Assyrische (Christelijke) en andere kleinere minderheden feitelijk een onafhankelijke staat uit.

Autonome gemeenschappen

Hoe die onafhankelijke staat of zelfbestuurde regio er werkelijk uitziet, blijft onduidelijk. Bij lezing van diverse op internet voorhanden zijnde artikelen komt geen evenwichtig beeld tot stand. Her en der wordt euforisch geroepen dat er een sociale revolutie heeft plaatsgevonden, de dorpen en steden zouden horizontaal en democratisch bestuurd worden. Andere informatie wijst op de dominante en autoritaire invloed van de Syrische tak van de PKK, de Koerdische communistische Arbeiderspartij. Maar die partij zou enige jaren geleden op een libertair pad beland zijn. De leider Abdullah Öcalan zou in de gevangenis geïnspireerd zijn door de ideeën van Murray Bookchin over het 'libertair municipalisme': de lokale, eventueel verstedelijkte, gemeenschap op dorps-, wijk- of buurtniveau door de bewoners op direct democratische wijze bestuurd. Geen onafhankelijke Koerdische natiestaat meer dus, maar autonome, horizontaal zelfbestuurde gemeenschappen en regio's. Geïnspireerd ook door de Zapatistas in Chiapas, Mexico.

Eerder besteedde ik aandacht aan een eerste kennisname van deze bekering tijdens een grote internationale bijeenkomst in Saint-Imier, Zwitserland.2 Hoe die situatie er in de Syrisch Koerdische werkelijkheid uitziet, weten we niet. Hieronder een vertaling van een deel van een interview door Joseph Daher met de Syrisch Koerdische journalist en anarchistisch activist, Shiar Nayo. Hoewel hij al enige jaren in ballingschap leeft, lijkt hij goed geïnformeerd, door contacten ter plaatse. Bovendien heeft hij oog voor de complexiteit van de situatie. Veel andere berichtgeving neemt een vrij eenzijdige positie in en jubelt of keert kritisch de rug toe.

Belangrijkste afkortingen:
IS = Islamitische Staat
PKK = Koerdische communistische Arbeiderspartij
PYD = Democratische Bond Partij, de Syrische vleugel van de PKK.
VSL = Vrije Syrische Leger
YPG = Volksbeschermingseenheden, grotendeels onder controle van de PYD.

Politiek pragmatisme

Hoe heeft de situatie in de Koerdische gebieden zich ontwikkeld sinds het begin van de revolutie en hoe is het Assad regime omgegaan met de sociale bewegingen daar?

Velen beschuldigen de Democratische Bond Partij (PYD), de Syrische vleugel van de Koerdische Arbeiderspartij (PKK), van een geheime verstandhouding en samenwerking met het Assad regime. Ik geloof niet dat dit verhaal klopt. Wat er volgens mij gebeurd is, was een pragmatisch samengaan van belangen bij beide partijen.
Het regime trok haar bureaucratisch apparaat terug uit de overwegend Koerdische gebieden en droeg het bestuur vooral over aan de PYD. Deze 'overeenkomst' tussen beide partijen had voor het regime als primair doel de Koerdische gebieden in deze revolutie te neutraliseren, zowel militair als politiek. Het wilde niet nog een grote frontlinie laten ontstaan in het Noordoostelijke deel van het land en geen verdeling van de oppositie langs etnische en sektarische lijnen. Het tweede doel was om de PYD als een soort troef in te kunnen zetten tegen Turkije, op dat moment de grootste ondersteuner van het Vrije Syrische Leger (VSL). Zo zou er in de toekomst de mogelijkheid zijn om een akkoordje met Turkije te sluiten, zoals het regime destijds heeft gedaan met de uitzetting van Abdullah Öcalan in 1999. Het regime lijkt deze doelen om diverse ingewikkelde redenen niet geheel bereikt te hebben. Daar zal ik nu verder niet op ingaan.

Voor de PYD was dit de gouden kans om haar autoriteit te doen gelden en haar invloedssfeer in de Koerdische gebieden in Syrië uit te breiden. Politiek pragmatisme en een zucht naar macht zijn twee belangrijke factoren die duidelijk maken waarom de partij op een bepaalde manier met het regime, het VSL, de revolutie en zelfs met de Koerden omgaat. Dit doet ook een aantal andere fenomenen beter begrijpen waarover sommige commentatoren en analisten zich nogal verbaasd hebben. De troepen van de PYD onderdrukten onafhankelijke activisten en degenen die kritisch waren over het beleid van de partij, net zoals het Ba'th regime dat eerder deed.
Als voorbeeld kan de slachting in juli 2013 bij Amuda dienen. Toen openden de Volksbeschermingseenheden (YPG) het vuur op ongewapende demonstranten, waarbij zes doden vielen en tientallen gewonden. Of denk aan de sluiting van het nieuwe onafhankelijke radiostation Arta in februari 2014, omdat het geen vergunning zou hebben. De PYD troepen vielen ook leden van andere Koerdische politieke partijen aan en arresteerden sommigen onder allerlei valse voorwendselen. Ze hebben de controle over het voedsel en de financiële voorzieningen in de Koerdische gebieden. Deze distribueren ze op een oneerlijke manier, doorspekt met vriendjespolitiek. En zo zijn er meer voorbeelden. Het doet mensen dan ook terecht denken aan de onderdrukkende praktijken van het Assad regime.

Aanval op Koerdische gebieden

Halverwege 2013 begonnen de bewapende Islamistische fracties, de Islamitische Staat van Irak en Sham (ISIS) en Jabhar Al-Nusra in het bijzonder, de Koerdische gebieden aan te vallen. Met als gevolg dat er een onophoudelijke oorlog tussen deze groepen en PYD troepen losbarstte. Veel Koerden stelden hierdoor hun mening bij over de PYD en de door haar gedomineerde YPG troepen.
De Islamistische fracties vechten hun strijd soms onder een Islamistisch vaandel en soms onder een Arabistisch. Maar de werkelijke motor achter hun activiteit is de Turkse overheid, de aartsvijand van de Koerden. Daarbij komen nog de strategische positie van het gebied aan de Turkse en Iraakse grens en de olierijkdom die het herbergt. Dit heeft veel Syrische Koerden zover gekregen de autoriteit van de PYD te accepteren, vanuit zelfverdediging en de angst dat de radicale Islamisten zouden kunnen winnen en vervolgens hun wetten en waarden zouden opleggen, zoals ze dat in al-Raqqa deden.
Deze waarden zijn vreemd aan de lokale bevolking. De Syrische Koerden zijn veel minder religieus en minder religieus extremistisch dan veel andere sociale groepen in de Syrische maatschappij. De PYD blijft vooralsnog consequent over secularisatie praten, over democratie en vrouwenrechten. Zelfs de grootste criticasters van de partij zien het nu als de 'mindere van twee kwaden'. Ik ken veel activisten in Qamishli, Amuda en andere gebieden die, voor deze ontwikkelingen, demonstraties organiseerden en kritisch over de PYD schreven. Maar die zich nu plotseling vrijwillig bij de rangen van de YPG, dus hoofdzakelijk door de PYD gecontroleerd, hebben gevoegd om vanwege de genoemde redenen tegen de Islamisten te vechten.
Deze verandering van gedachten van veel Syrische Koerden ten opzichte van de PYD wordt versterkt door de dubbele houding van de Syrische oppositie, met name van de Nationale Raad en de Islamistische fracties, ten opzichte van ISIS. Zelfs nadat deze het VSL de oorlog had verklaard. Veel oppositiepagina's en websites staan vol met kritiek op ISIS en diens praktijken. Maar als het gaat om de gevechten tussen ISIS en de PYD troepen en hun bondgenoten in de Koerdische gebieden, dan verandert ISIS plotseling in het 'Vrije Syrische Leger' en wordt er ineens gesproken over een conflict tussen de 'oppositiepartijen' en de 'separatistische Koerden'.

Persoonlijk geloof ik niet dat dit altijd met opzet gebeurt en dat het soms ook vergissingen zijn. Dit is grotendeels te wijten aan het gestigmatiseerde beeld van de Koerdische boeman en het feit dat een niet-exclusieve nationaliteit kennelijk onvoorstelbaar is. Als het optreden en de retoriek van de Syrische oppositietroepen wat de Koerdische kwestie betreft niet radicaal en betekenisvol - en dus niet om dubieuze pragmatische redenen- verbeteren, geloof ik dat het alleen maar zal leiden tot een versterking van de PYD in de Koerdische gebieden. En dit zal ten koste gaan van zowel de andere Koerdische revolutionaire krachten en als van de hoop op één Syrisch thuisland voor allen.

Administratief zelfbestuur

Wat zijn je algemene gedachten van de Koerdische Arbeiderspartij (PKK) en het experiment met zelfbestuur en autonomie in Syrisch Koerdistan?

Zoals ik al zei, doen de praktijken van de partij, zowel in het verleden als nu, denken aan die van het Assad regime en andere onderdrukkende, totalitaire regimes. Die vergelijking heeft ook objectieve redenen. De PKK is een nationalistische partij met een strenge ideologie en gebaseerd op een strikt militair regime en blinde loyaliteit. Daarnaast kent ze de verering van de leider en de idee dat één partij de maatschappij en de staat leidt. In die zin is de PKK niet anders dan veel van de linkse Arabische partijen die doordrongen zijn van deze stalinistisch/leninistische plagen.

Als we willen spreken over de ervaringen met zelfbestuur, moeten we eerst onderscheid maken tussen de aspiraties en rechten van een groep die streeft naar onafhankelijkheid en autonomie enerzijds. En anderzijds het specifieke model dat deze aspiraties en rechten in de praktijk zou moeten belichamen. Als we dus spreken over het recht van de Syrische Koerden op autonomie en zelfbeschikking - ervan uitgaande dat ze dit ook echt willen - dan steun ik dit recht natuurlijk. En dat zou iedereen die zegt links of progressief te zijn, moeten doen. Iedereen die iets anders meent, is of een hypocriet of een fascist.
Koerdische vlag met oproep tot steun aan Rojava en Kobanê
Persoonlijk ben ik tegen natiestaten en staten in het algemeen. Als een groep mensen of een meerderheid van die groep een bepaald doel nastreeft of als een natiestaat het enige mogelijke raamwerk zou bieden dat op dit moment grotere vrijheid en rechtvaardigheid voor hen kan bieden, dan steun ik die aspiraties en inspanningen. Ongeacht of ik het er mee eens ben. Maar als we het hebben over het huidige project van de PYD in de Syrisch Koerdische gebieden, dan wordt het ingewikkelder.
Aan de ene kant lijkt het er op dat de ervaringen aanzienlijke winsten hebben opgeleverd. Zo staat het staatsapparaat onder een seculier bestuur, hebben vrouwen meer rechten dan voorheen en is de deelname van minderheden in het bestuur toegenomen. De participatie van de lokale bevolking in het bestuur van zaken die haar aangaan is groter geworden, vooral door de afwezigheid van een sterke en goed gevestigde staat. En we moeten niet vergeten dat de PYD kan steunen op de rijke ervaring met zelfbestuur die hun kameraden in Turks Koerdistan hebben.
Aan de andere kant zou het experiment wel eens kunnen eindigen in de versterking van de dominantie van de PYD en een toename van de onderdrukking onder het mom de behaalde winst te beschermen. Dit zou goed gepaard kunnen gaan met langzamerhand steeds enger wordende politieke belangen. Dit is echt een groot en reëel gevaar.

Ik veronderstel dat als ik nu zou wonen in één van de huidige drie Koerdische kantons die onder het administratieve zelfbestuur vallen, ik op één of andere manier zou deelnemen aan het experiment. Ik zou wel proberen zoveel mogelijk met andere activisten en andere actoren samen te werken om het experiment te redden van de gevaren die ik net noemde.

Stap voorwaarts

Denk je dat het mogelijk is een derde macht op te bouwen, een democratische en progressieve macht die het behalen van de oorspronkelijke doelen van de revolutie kan garanderen en die onafhankelijk van het regime en de achterlijke Islamistische krachten is?

Het etiket 'derde macht' bevalt me niet. Het wordt gebruikt om de Syrisch Koerdische krachten aan te duiden, of juist de PYD, om deze zo te onderscheiden van het regime en de Arabische of Islamistische oppositie. Zo'n label neemt aan, of legt zelfs op, dat de Koerdische krachten homogeen zijn en dat er een eenheid in hun aspiraties bestaat. Op een vergelijkbare manier veronderstelt het ook dat de oppositiefracties homogeen zijn.
Hoe dan ook geloof ik wel, ondanks mijn bedenkingen bij en kritiek op de PYD, dat wat er gebeurt in de Koerdische gebieden een stap voorwaarts is. Zeker als we het vergelijken met de andere alternatieven die de regio hadden kunnen domineren, te weten het regime of de radicale Islamisten. Maar ik denk niet de de PYD en de PKK de politieke organisaties zijn die in staat zijn de werkelijke vrijheid, democratie en sociale rechtvaardigheid te bereiken die zovelen in Syrië nastreven.
Ik twijfel er geen moment aan dat, als het zo zou doorgaan, de PYD eenzelfde onderdrukkend en totalitair regime zal vestigen als de Ba'th partij of de twee heersende partijen in Iraaks Koerdistan. Hoewel er natuurlijk wel enig verschil in hun ervaringen zal zitten. Dit geldt ook voor veel andere Syrische oppositiegroepen, van de radicale Islamistische krachten tot de nationalistisch linkse partijen, die neigen naar fascisme. Het is te hopen dat de revolutionaire beweging door zal zetten en verschillende organisaties en zelforganisaties zal doen ontstaan. En dat zich nieuwe structuren vormen die beter overeenkomen met de oorspronkelijke waarden en doelstellingen van de revolutie.

Maar zolang het blinde geweld doorgaat, vooral dat van het regime en zijn ondersteuners, en zo lang links doorgaat haar energie te steken in burgerlijk maatschappelijke activiteiten en de politieke arena en de gewapende strijd overlaat aan anderen, zal de kans dat deze hoop uitkomt kleiner en kleiner worden. Gezien alles wat gebeurd is, is het in ieder geval op de korte termijn ook niet meer zo makkelijk om terug te keren naar de dagen dat er geen democratie en vrijheden waren. Maar werkelijke sociale rechtvaardigheid bereiken, is nog wel weer heel iets anders.


1 Dit artikel is een bewerking van een interview dat door Joseph Daher hield. Joseph is lid van de Revolutionary Left Current in Syrië, (mede)oprichter van de blogs Cafe Thawra en Syria Freedom Forever en is verbonden aan de universiteit van Lausanne. Hij publiceerde het interview in het Arabisch op een van de blogs: https://syriafreedomforever.wordpress.com De Engelse vertaling door Saroujah Sakran is te vinden op: https://tahriricn.wordpress.com/2014/04/07/syria-on-the-syrian-revolution-and-the-kurdish-issue-an-interview-with-syrian-kurdish-activist-and-journalist-shiar-nayo/; Herre de Vries zorgde voor de vertaling/bewerking uit het Engels. (terug)
2 Zie: Een blik in de toekomst. Een impressie van de internationale anarchistische bijeenkomst in St. Imier, extra 204, 12 augustus 2012 - http://www.solidariteit.nl/extra/2012/een_blik_in_de_toekomst.html (terug)