welkom
extra
Solidariteit

Een meer dan toeristisch bezoek aan het oude Rome

Augustus, de eerste Romeinse keizer

Harry Peer

Augustus werd op 23 september 63 voor Christus geboren in Rome. Zijn moeder was een nicht van Julius Caesar. Augustus is één van de machtigste personen die ooit hebben geregeerd. Zijn opkomst begon met de moord op zijn oudoom en adoptievader Julius Caesar en culmineerde in het titanische gevecht met Marcus Antonius en diens minnares Cleopatra. Na een lang en onstuimig leven overleed Augustus op 19 augustus in het jaar 14 na Christus tijdens een reis naar Campanië. Tweeduizend jaar na zijn dood wordt alom aandacht aan hem besteed.

Wanneer de geschiedenis iets anders was gelopen, zou onze jaartelling misschien wel zijn begonnen met de geboorte van de beroemde keizer Augustus. Jezus zou dan in een voetnoot zijn weggezet als de religieuze dweper geboren in een uithoek van het Romeinse rijk in het jaar 63. We hadden dan niet zwijmelend opgekeken naar een aan het kruis genagelde, magere, leptosome figuur, maar geïmponeerd naar een fiere ridder te paard (zoiets als het grote klassieke bronzen ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius op de Capitolijnse heuvel midden in Rome). We zouden ons dan geen zondaars hebben gevoeld, maar zelfbewuste mensen zonder complexen zijn geweest.

Tweeduizend jaar geleden

Standbeeld keizer Augustus
Keizer Augustus
De Romeinse geschiedschrijver Tacitus (55-117) somt in zijn Annales de redenen op van het succes van keizer Augustus: "Eerst stemde hij het leger gunstig door allerlei giften, de bevolking door goedkoop graan, de wereld door vrede, daarop klom hij trap voor trap omhoog en verenigde in zijn persoon de bevoegdheden van senaat, magistraat en legislatuur." We weten heel wat van Augustus’ militaire optreden, expansiestreven en culturele politiek. Met hem kwam er een einde aan de republiek en deed het principaat zijn intrede, de monarchale staatsvorm, waarin de keizer de eerste van de Romeinse burgers zou zijn. Tacitus die het verdwijnen van de republiek betreurde, zoekt er een verklaring voor: "Oppositie was er niet; de moedigste mannen waren omgekomen op het slagveld of hadden moeten buigen voor een oproep voor militaire dienst; de rest van de edelen aanvaardde 'de slavernij' maar blijmoedig als de makkelijkste weg naar rijkdom en hoge ambten." Augustus, 'de verhevene', de eerste keizer van het Romeinse Rijk, roept bewondering op voor een lange periode van relatieve vrede, er was een einde gekomen aan de interne partijstrijd van de late republiek. In Rome is zijn nalatenschap nog het meest zichtbaar.

Augustus stierf tweeduizend jaar geleden op 19 augustus in het jaar 14 van onze jaartelling. Er zijn voldoende redenen om deze bijzondere historische figuur in herinnering te roepen. Dictatoriaal ingestelde machthebbers hebben zich later aan hem gespiegeld. Augustus zette zelf aan het eind van zijn leven de toon met Res gestae divi Augusti (Handelingen van de vergoddelijkte Augustus). In dit egodocument schetst hij een gunstig beeld van zichzelf. Deze achterneef van Julius Caesar, in zijn jeugd Gaius Octavius geheten, slaagde erin na een indrukwekkende militaire loopbaan in 27 voor Christus de macht naar zich toe te trekken. Vervolgens regeerde hij als alleenheerser veertig jaar over een groot rijk.

Alleenheerser

Met de moord op Julius Caesar in 44 voor Christus kwam er een einde aan de Romeinse republiek. Het is briljant beschreven door Tom Holland in Rubicon (2006). Octavius, door Julius Caesar tot zijn erfgenaam benoemd, heet vanaf dat moment Octavianus. Het was een gewelddadige tijd. Augustus schuwde niets om alleenheerser te worden. Hij rekende af met de moordenaars van Caesar (waaronder Brutus) en met ieder die hem wel eens dwars zou kunnen zitten, zelfs ogenschijnlijke vrienden of bondgenoten, van Cicero tot Marcus Antonius en Cleopatra. Er is geen persoon uit de klassieke oudheid van wie de beeltenis zo bekend is als van Augustus. Er is veel overgeleverd in munten en standbeelden. In de evangeliën wordt hij vaak genoemd. In een ruimer perspectief komt Augustus in beeld in het al meer dan twee eeuwen oude en wereldberoemde Herfsttij en ondergang van het Romeinse rijk van Edward Gibbon.
Bladeren door wat recente publicaties levert het volgende op. In De nieuwe orde van Augustus van Afke van der Toolen (Historisch Nieuwsblad, april 2011) staat een heldere levensschets van de hoofdpersoon. Anton van Hooff gaat de slachtoffers van de keizer langs in De wrede greep naar de macht van keizer Augustus (Geschiedenis Magazine, juli/augustus 2014). In een Duitse overzichtsbundel belichten meerdere auteurs de keizer en zijn tijd in Roms erster Kaiser Augustus. Tyrann oder Lichtgestalt. Wie Augustus die antike Welt veränderte und warum er uns bis heute fasziniert (Die Zeit Geschichte, nummer 2, 2014).

Augustus stierf op 76-jarige leeftijd. Suetonius (69/70-140) beschrijft zijn uiterlijk: "Augustus was een knappe man. Hij had heldere ogen waarin een goddelijke kracht schuilging. Hij vond het leuk om iemand zo strak aan te kijken dat die zijn ogen neersloeg. Augustus had nog maar weinig tanden, klein en onregelmatig, blonde krullen en een haviksneus."
Augustus maakte naam door zijn voortvarende hervormingsaanpak. De keizer reorganiseerde het bestuursapparaat, het leger, de godsdienst en de rechtspraak. Hij ondernam vele bouwactiviteiten, waaronder aquaducten. Rome bloeide en groeide uit tot een stad met een voor die tijd ongekend groot aantal van een miljoen inwoners. Aan het eind van zijn leven kan Augustus tevreden terugkijken: "Ik heb een stad van baksteen aangetroffen en er een van marmer achtergelaten."

Foto Vredesaltaar
Ara Pacis

Het Vredesaltaar

Een wandeling op een mooie lentedag in 2014 in Rome passeert al snel de erfenissen van Augustus. Zijn tweeduizendste sterfdag wordt met een lichtshow gevierd op het Forum Romanum. Enkele historische plekken worden heringericht: het Antiquarium del Palatina, het Casa di Augusto, het huis van Augustus op de Palatijn en het Casa di Livia waar de keizer met zijn gezin woonde. Een ander deel van de stad bij het Piazza Auguste Imperatore toont zijn mausoleum, omzoomd met gras, struiken en bomen. Suetonius hierover: "Blootsvoets en gekleed in tunica zonder gordel hebben de voornaamste leden van de ridderstand zijn gebeente verzameld en bijgezet in het mausoleum." Naast de grote graftombe aan de Tiber staat het Ara Pacis. Daaraan werd van 13 tot 9 voor Christus gewerkt om Augustus' terugkeer uit Spanje en Gallië luister bij te zetten en de vrede te gedenken die dankzij hem tot stand was gekomen, de zogeheten Pax Romana. Vrede, maar pas na oorlog en geweld.
Augustus moest ook wel eens een verlies slikken, zoals in het jaar 9 in de Slag bij het Teutoburgerwoud, waarbij Varus drie legioenen verloor aan de Germanen. Die nederlaag betekende het einde van de Romeinse expansie in het noorden. Het Vredesaltaar is in 1937 gerestaureerd onder Mussolini die zich als dictator wilde spiegelen aan de grote keizer. Mussolini wilde ermee Hitler die het heeft bezocht, imponeren. Het Vredesaltaar komt nu volop tot zijn recht in het Museo Dell’Ara Pacis, een nieuw fraai klassiek bouwwerk.

Titelpagina boek John Williams
Augustus, boekomslag biografie John Williams
Wie meer wil weten over Augustus, koop en lees dan de net uitgekomen levensbeschrijving Augustus: from Revolutionary to Emperor van Adrian Goldsworthy. Of de biografie van Anthony Everitt, The First Emperor. Caesar Augustus and the Triumph of Rome (2006). Dit boek is in de vertaling uitgegeven als Augustus. De eerste keizer. Of blader eens door The Emperors of Rome van David Potter. Aantrekkelijk visueel schouwspel biedt de televisiefilm Imperium: Augustus. Daarin blikt de keizer, gespeeld door Peter O’Toole, terug op zijn leven. Minder fraai komt onze hoofdpersoon naar voren in de Hollywood film over Cleopatra uit 1963. De lezer die gegrepen is door Stoner en Butcher's Crossing van de herontdekte John Williams (1922-1994) zal diens in de zomer van 2014 uitgekomen, vertaalde historische roman over Augustus er zeker bij pakken. Puttend uit vele bronnen - brieven, senaatsverslagen, gedichten, passages uit historische geschriften, dagboeken - brengt John Williams keizer Augustus met grote verbeeldingskracht tot leven. Williams ontving er in 1973 de National Book Award voor.

 

Vrede en geweld

De Pax Romana omvat ruim twee eeuwen, van 27 voor tot 180 na Christus. Er zijn historici die het aanduiden als de langste periode zonder oorlog van enige betekenis in de geschiedenis van de westerse wereld. Het is maar wat je onder oorlog verstaat. De uitbreiding van het Romeinse rijk hield niet op bij de dood van Augustus.
Geweld en wreedheden waren eigen aan die tijd. Augustus liet Cicero onthoofden. De aan het kruis genagelde Jezus is het bekendste religieuze beeld. Verder hoeven we alleen maar naar de top van het Romeinse rijk te kijken. Denk aan de sadistische streken van de krankzinnige Caligula en de vervolging van de christenen onder Nero. Augustus stierf nog een natuurlijke dood, Caligula is door senatoren en soldaten van de keizerlijke garde met dolksteken om het leven gebracht, Nero stak een dolk in zijn keel net voordat anderen dat op het punt stonden te doen, Galba werd door zijn eigen lijfwacht vermoord, Otho werd na langdurige folteringen met een vleeshaak de Tiber ingetrokken, Commodus werd gewurgd.
Dit is alleen nog maar een opsomming uit onze de eerste eeuw. Zelfs een modelkeizer en filosoof als Marcus Aurelius (121-180) is schuldig aan brute christenvervolgingen. Een keizer is heilig verklaard. Maar we vragen ons wel af hoe deze man, Constantijn de Grote (280-337), ondanks zijn grote betekenis voor de kerk door de selectiecommissie is gekomen. In zijn jonge jaren maakte Constantijn eveneens jacht op christenen, bovendien vermoordde hij een zoon, zijn vrouw, een schoonvader en twee zwagers.

Met de dood van Romulus Augustulus in 476 komt er een eind aan het Romeinse keizerrijk en treden we de Middeleeuwen in. De keizercultus heeft zicht voortgezet onder de latere pausen èn onder Karel de Grote. Meer in een volgend verhaal over deze legendarische koning van de Franken die op eerste kerstdag in het jaar 800 in Rome tot keizer van het Westen werd gekroond. Karel de Grote was een waardige opvolger van keizer Augustus.