welkom
extra
Solidariteit

Koning Willem I (1772-1843). Twijfels over eerste Oranje-vorst

Mythevorming schraagt monarchie

Harry Peer

Het wapengekletter op Koninginnedag 30 april 1980 klinkt me nog in de oren. Het was een ware veldslag in Amsterdam. "Geen woning, geen kroning", was het motto van de opstandelingen. De tijdgeest is veranderd. Het zal er daarom dit jaar bij het vertrek van koningin Beatrix en het aantreden van Willem-Alexander als koning der Nederlanden wel vreedzamer aan toegaan.

Het dreigende uniform van Zijne Majesteit moeten we maar op de koop toenemen, dat hoort nu eenmaal bij de militaire traditie van de Oranjes. Bij de inhuldiging van Beatrix 33 jaar geleden werden er stenen gegooid naar de monarchie. Wij werpen een blik op de komst van Willem I in de Nederlanden 200 jaar geleden.

Scheveningen 1813-2013

Er staat ons in 2013 heel wat te wachten aan vieringen en herdenkingen. Als belangrijkste het aftreden van koningin Beatrix op 30 april en de inhuldiging van Willem-Alexander als de nieuwe koning. De vorstin heeft juist dit jaar gekozen om uit haar ambt te treden, omdat het tijd is voor een nieuwe generatie en vanwege de herdenking van tweehonderd jaar koninkrijk. Het verhoogt de symbolische betekenis van de monarchie. Op 30 april 2013 zal Amsterdam, net als 30 april 1980, weer het feestelijk middelpunt worden van een gedenkwaardige dag.
Er volgt nog een tweede 'Oranjedag', later dit jaar. Reserveer zaterdag 30 november alvast maar voor een dagtocht naar Den Haag. Daar zal op grootse wijze de aankomst van Willem I op het strand van Scheveningen tweehonderd jaar geleden worden gevierd. Zijn verre nazaat koning Willem-Alexander zal er zijn. Mogelijk in een imponerend admiraalsuniform, want het treffen heeft iets maritiems en Willem Alexander vervulde tenslotte zijn dienstplicht bij de marine. In de residentie herinnert Plein 1813 aan die opgewonden dag.
De Fransen waren gevlucht. Napoleon naar Elba verbannen. Het befaamde driemanschap onder leiding van Gijsbert Karel van Hogendorp greep de gelegenheid aan om de zoon van de vroegere stadhouder Willem V uit te nodigen om weer naar Nederland te komen. De drie heren hadden eerst nog een tijdje lopen zoeken naar Willem Frederik. Uiteindelijk vonden ze hem en durfde de Oranjetelg het aan om vanuit Engeland naar Nederland te varen. Hij had geen gevaar meer te duchten. In oktober eraan voorafgaand was het Franse leger bij Leipzig verslagen door een grote coalitie van Rusland, Groot-Brittannië, Pruisen, Zweden en Oostenrijk. Dat zal daar dit jaar bij het enorme Monument van de Volkerenslag onder andere met een historische militaire parade worden herdacht.

Een nieuwe koning

Portret Koning Willem I
Koning Willem I (1772-1843)
Willem V was in 1806 overleden. Maar zijn zoon prins Willem VI stond daar dan toch maar na negentien jaar omzwervingen weer op Nederlandse bodem. Even vergetend dat hijzelf geheuld had met Napoleon en dat zijn vader zijn rechten op zowel Nederland als diens koloniën had weggegeven. Het volk werd overdonderd door alle plotselinge initiatieven om deze Willem in het zadel te heffen. Al op 2 december 1813 werd de 41-jarige prins op het stadhuis van Amsterdam uitgeroepen tot soeverein vorst onder toezegging van een grondwettig bestuur.
Tussen 1813 en 1815 is het fundament gelegd voor het Koninkrijk der Nederlanden. Op 30 maart 1814 werd Willem I in de Nieuwe Kerk in Amsterdam ingehuldigd als koning van Nederland. De nieuwe vorst maakte meteen een enorme blunder door opgewonden het huwelijk van zijn oudste zoon met Charlotte, de dochter van de Engelse koning, aan te kondigen. Willem I droomde waarschijnlijk al van een toekomst voor zijn zoon vergelijkbaar met die van de machtige Oranje stadhouder-koning Willem III (1689-1702). De aankondiging was wel erg voorbarig, want Charlotte maakte het kort daarna uit met de latere Willem II. Het leverde een grote reputatieschade op voor de Oranjes. De ironie van de geschiedenis wil dat Charlotte enige tijd later huwde met Leopold von Saxen-Coburg, de Duitse prins naar wie de Belgen zestien jaar later zouden hengelen voor hun koningschap.
Op 16 maart 1815 riep Willem I zichzelf uit tot koning der Verenigde Nederlanden en hertog van Luxemburg. Op 21 september 1815 werd hij in Brussel ingehuldigd. De hertogen van Brabant trakteerden vroeger het volk bij hun intocht altijd op zilveren of gouden munten, Willem strooide slechts wat goedkope koperen munten rond. Het maakte zo'n zielige indruk dat de Belgen hem sindsdien "den koperen koninck" noemen.

Koopman-koning

In het noordelijk deel van het land had Willem I in anderhalf jaar het aureool gekregen van de Verlosser die een nieuwe natie had gecreëerd, uit de puinhopen van de Franse periode zou optillen en opstuwen in de vaart der volkeren. Na zijn dood kreeg Willem I het predicaat "koopman-koning". De koopman was het archetype van de beroemde Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Het was een knappe vondst om een absolutistisch ingestelde autoritaire vorst met dit dynamische burgerberoep te verbinden. Willem I heeft als koopman financieel natuurlijk in de eerste plaats aan zichzelf gedacht. Hij is schatrijk geworden. Als koning was zijn belangrijkste doel het veilig stellen van de materiële en dynastieke belangen van het Huis van Oranje-Nassau; als de natie daarop kon meeliften was het meegenomen.
Na de mislukte liaison met Charlotte uit Engeland slaagde de koning er in zijn zoon Willem te koppelen aan Anna Paulowna, de dochter van de Russische tsaar. Het moet gezegd worden dat hij het Huis van Oranje-Nassau met de verbinding aan de machtige Romanovs stevig op de hoogadellijke kaart van Europa zette. Als koopman-koning krijgt de eerste Oranje-vorst een hoger aanzien. In ondernemend Nederland doet zo'n aanduiding het goed. De Koning Willem I Stichting kent sinds 1958 elke twee jaar de naar de koning genoemde nationale ondernemingsprijs toe. Tegenwoordig vergezellen leden van het koningshuis en ondernemers elkaar op staatsbezoek naar het buitenland, dat vooral exportbevordering tot doel heeft.

Prent Wilhelmina van Pruisen te Goejanverwellessluis
Wilhelmina van Pruisen te Goejanverwellessluis

Een godswonder

Het moeten ongelooflijke dagen zijn geweest voor de koning en zijn moeder Wilhelmina van Pruisen (1751-1820). Tien jaar daarvoor leken alle banden met de Lage Landen definitief verbroken. Een droom was werkelijkheid geworden. De gedachten van beiden zullen zijn teruggegaan naar de zomer van 1787 en de koude januarimaand 1795.
Op 28 juni 1787 was Wilhelmina bij Goejanverwellessluis op weg van Nijmegen naar Den Haag door enkele mannen aangehouden waarna ze een paar uur in een herberg te midden van het gewone volk doorbracht. Daarna moest ze weer terug naar het oosten van het land. Het stadhouderlijk echtpaar had zich enige tijd daarvoor uit veiligheidsoverwegingen dicht bij de Duitse grens gevestigd. Wilhelmina voelde zich vernederd, was diep beledigd, woedend. De opkomst van de op politieke en bestuurlijke vernieuwing gerichte patriotten vormde een bedreiging voor de stadhouder. De patriotten kwamen uit alle sociale lagen van de bevolking, hadden uiteenlopende godsdienstige en financiële doelen. Wat hen bond was het streven het conservatieve bolwerk van de stadhouder en regenten af te breken. Gerlof Verwey oordeelt in Geschiedenis van Nederland over de patriotten: "Eerst alleen beperkt tot het vooruitstrevende, meest intelligente deel der natie, hadden zij geleidelijk aan het volk goeddeels op hun hand gekregen". Om haar man in het zadel te houden, riep Wilhelmina de hulp in van haar broer Frederik Willem II, koning van Pruisen, waarop deze met 20.000 soldaten Nederland binnenviel. Heel Europa was geschokt door deze militaire overval. Duizenden Patriotten vluchtten het land uit.
Acht jaar later op 18 januari 1795 moesten Willem en Wilhelmina met hun gezin en tafelzilver zelf de wijk nemen voor de Fransen. Daarna volgde bijna negentien jaar politieke ballingschap. De meeste bewoners uit de Lage Landen waren de Oranjes vergeten of dachten het liefst niet meer aan hen. De troon die Willem nu in de schoot was geworpen, zullen hij en zijn moeder als een godswonder hebben ervaren.

Prent Willem I, Inhuldiging te Brussel in 1815
Willem I, Inhuldiging te Brussel in 1815

Erfenis Napoleon

Van de nieuw gevormde natie was het noordelijk deel totaal verarmd uit de Franse tijd te voorschijn gekomen. De opgelegde handelsblokkade (het Continentaal Stelsel) ruïneerde de Nederlandse economie. Al meteen na zijn aankomst in Engeland had Willem V met de ondertekening van de zogeheten Brieven van Kew in februari 1795 de koloniën overgedragen aan de Britten. Velen beschouwden de stadhouder om die reden als een landverrader die de doodstraf verdiende. Het bracht de koloniale gouverneurs - ook nog verdeeld in patriotse en orangistische facties - in verwarring. Na de Franse tijd behielden de Britten Zuid-Afrika, Ceylon en West- Guyana.
Napoleon heeft naast ellende ook vernieuwende dingen gebracht. Nederland werd een eenheidsstaat met Amsterdam als hoofdstad. Het Burgerlijk Wetboek, het Wetboek van Strafrecht, de burgerlijke stand, straatnamen en huisnummers werden ingevoerd. Napoleon heeft ons bovendien de eerste koning gegeven: zijn broer Lodewijk. Daardoor raakten de Nederlanders gewend aan het koningschap en was het gemakkelijker Willem I in een gespreid bedje (onbeslapen overigens na de inlijving bij Frankrijk tussen 1810 en 1813) te laten landen.

Een rijke vorst

Koning Willem I had het vele jaren relatief rustig gehad. Dat verklaart misschien zijn opgekropte energie die een uitlaatklep vond in koopmans- en ondernemingslust. De absolute macht die hem met de nieuwe grondwet was toebedeeld, maakte het Willem I mogelijk alles naar zijn hand te zetten. In democratisch opzicht was het voor veel burgers een niet te verteren achteruitgang ten opzichte van de moderne grondwet uit de Bataafse Republiek (1795-1805).
De koning verwierf een immens fortuin met de oprichting van de Nederlandsche Handel-Maatschappij in 1824, waarvan de basis werd gelegd met de door de koning gesanctioneerde opiumhandel op Java. Zonder de opiumwinsten zouden de voorloper van de ABN AMRO en de koning failliet zijn gegaan. In dat geval zouden we nu niet de voortdurende, terugkerende speculaties hebben over koningin Beatrix als één van de rijkste vrouwen ter wereld.
In de Javaanse oorlog van 1825 tot 1830 lieten 200.000 Javanen het leven. Koning Willem I slaagde er niet in de wens naar vrijhandel van het noorden en protectie van de industrie in het zuiden met elkaar te verbinden. De rooms-katholieke geestelijkheid in het zuiden keerde zich tegen hem. Het oordeel van de Belgische historicus Patrick Roegiers over Willem I is vernietigend: "Willem van Oranje vestigt een al even despotisch als bevoogdend bewind dat indruist tegen het warme temperament van de Belgen. Hij bestuurt het koninkrijk als persoonlijk eigendom en gaat voortvarend aan de slag met de 'verhollandsing' van het land dat hij behandelt als veroverde provincie".

Foto De Bazaar - NHM gebouw
De Nederlandsche Handel-Maatschappij en het Cultuurstelsel leggen de basis voor de fabelachtige rijkdom van het koningshuis, leveren het kapitaal voor de opbouw van de infrastructuur in Nederland, maar buiten de inlandse bevolking in Indië uit. Foto: Voormalig hoofdkantoor van de Nederlandsche Handel-Maatschappij te Amsterdam (gebouwd 1919-1926)

Willem I liet in 1830 België al te gemakkelijk uit zijn handen glippen en zorgde vervolgens voor een lege staatskas in een slepende oorlog van negen jaar. Onze onderdanen in Indië lagen krom om de kosten te betalen van de dure, militaire schermutselingen en de kassen te vullen van de steeds rijker wordende koning en de handelselite van de roofstaat aan de Noordzee (vrij naar Multatuli). In Nederland moesten steeds meer mensen zich wenden tot de kerkelijke en burgerlijke armenzorg.
Willem I deed in 1840 afstand van de troon, omdat hij niet wilde accepteren dat ook de ministers wetten moesten ondertekenen. Zijn echtgenote Wilhelmina van Pruisen (zij was een nicht van zijn moeder met dezelfde naam) met wie hij in 1791 was getrouwd en vier kinderen had gekregen was in 1837 overleden. Willem hertrouwde in 1841 met de rooms-katholieke gravin Henriëtte d'Oultremont de Wégimont (1792-1864). Het is een goed bewaard geheim dat de koning en zijn vroegere hofdame op het moment van hun huwelijk al een zoon en dochter hadden. Willem I overleed op 12 december 1843 in Berlijn.

Slot

Je hoeft op 30 april niet af te reizen naar Amsterdam of op 30 november naar Scheveningen. De Nederlandse televisiezenders staan in dienst van het koningshuis, dus je kunt ook de hele dag thuis voor de buis gaan zitten kijken. Of misschien durf je het aan een republikeins feestje te organiseren.