welkom
extra
Solidariteit

Bespreking Kritiek 2011, jaarboek voor socialistische discussie en analyse 1

De actualiteit van links

Sjarrel Massop

Voorkant Kritiek 2011

Kritiek is weer uit, het jaarboek voor socialistische discussie en analyse. Het is opnieuw een geslaagde poging en een waardevolle bijdrage aan het debat over de actuele politieke en economische situatie nu het kapitalisme, zoals het zich laat aanzien, in een diepe crisis verkeert.

In Kritiek komen vier thema's aan de orde; de ideologische crisis van links, de strijd die links kan voeren, de linkse samenwerking en de situatie van de arbeid in de crisis van het kapitalisme. Dat maakt het tot een overzichtelijk geheel, hoewel er over de inhoud gediscussieerd moet worden.

Ideologische crisis

Wim van Noort levert een bijzonder nuttige bijdrage, doordat hij de basisbegrippen van de Franse Revolutie, vrijheid, gelijkheid en broederschap behandelt en naar hedendaagse te hanteren begrippen vertaalt in: vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit.
Voor links is de opvatting van Marx verhelderend die Van Noort omschrijft als een positief vrijheidsbegrip; het vermogen eigen keuzes te maken, de mogelijkheid zich te ontplooien en te ontwikkelen. De vrijheidsgedachte is niet het exclusieve recht van rechts en de liberalen. Integendeel, die vrijheid knecht de meerderheid van de bevolking. Terecht koppelt Van Noort de vrijheidsgedachte aan het begrip gelijkwaardigheid. Door toenemende ongelijkwaardigheid in de westerse wereld, maar ook in de voormalige landen van het oostblok en in de derde wereld, zijn de mogelijkheden tot keuzes, ontwikkeling en ontplooiing voor de grote massa's verder weg dan ooit. Daarbij staat het derde begrip, de solidariteit, onder grote druk. Van Noort benadrukt de handhaving van de oude waarden, maar dan wel langs nieuwe wegen.
Belangrijk is zijn oproep aan links om het vraagstuk van de arbeid centraal te stellen. Hij concludeert dat de betaalde arbeid nog steeds van groot belang is, ondanks de automatisering en de toename van de welvaart, en bij uitstek een institutie waar nog veel onvrijheid, ongelijkheid en "gedwongen broederschap" heersen.
Van Noort legt de verbinding tussen de politiek en de economie, maar wellicht iets te impliciet. Het is immers de kritiek op de politieke economie door Marx die de sleutel biedt voor de oplossingen van de huidige kapitalistische crisis.

Strijd

De bijdrage van Eric Krebbers gaat over de ervaringen van de linkse basisorganisatie Doorbraak. Doorbraak poogt het oorspronkelijke Amerikaanse initiatief van 'het organizen' in Nederland te introduceren. Het basisidee is dat het conflict, de klassenstrijd, altijd centraal staat. Alleen door het conflict op te zoeken kunnen 'organizers' tot sociale veranderingen komen. Zonder conflicten kunnen gemeenschappen geen duurzame collectieve macht opbouwen. Organizers zijn actief in de vakbeweging. Hun adagium is dat de mensen zelf door de strijd te kiezen hun arbeid en positie kunnen verbeteren. De in 2010 gewonnen strijd van de schoonmakers is daar een voorbeeld van. Twee principes zijn vernieuwend en belangrijk. Ten eerste, verbindingen zoeken met andere vormen van strijd waardoor organizen een totaalconcept is. Te denken valt aan de strijd van milieuactivisten, vrouwen, migranten, studenten en scholieren en de strijd in wijken en buurten. Ten tweede, verband leggen met de strijd voor democratisering van de oude gevestigde instituten, zoals bijvoorbeeld de vakbonden dat in Nederland zijn.

In Amerika is zo'n tien jaar geleden grootscheepse ervaring opgedaan met deze nieuwe vorm van strijd die later ook naar andere delen van de wereld is overgewaaid als Mexico, BraziliŽ, Zuid-Afrika, Zuid-Korea. Het wordt daar 'social movement unionism' genoemd.
Het initiatief biedt een aantrekkelijk perspectief voor linkse mobilisatie en strijd. Op deze wijze kunnen mensen in beweging komen, ervaringen opdoen in de strijd voor een menswaardiger bestaan en solidair met elkaar zijn. Twee kritische kanttekeningen moeten gemaakt worden.

  1. Het initiatief in Nederland (maar ook in het buitenland) vindt plaats in de bestaande instituties die sterk verbureaucratiseerd zijn en zich overgeleverd hebben aan het neoliberale project. De top van de vakbeweging is er in het verleden al goed in geweest om het bedrijvenwerk de nek om te draaien, de oude Arie Groeneveld bijvoorbeeld was niet zo gesteld op wat hij cellenbouwers noemde. Het is moeilijk voor te stellen dat mensen als Jongerius zullen ontpolderen en de strijdbijl zullen oppakken. Het is ook de ervaring in de Verenigde Staten dat het verraad van de vakbondstop grote gevolgen kan hebben voor de opbouw van een strijdperspectief.
  2. Het initiatief is nogal apolitiek en beperkt zich tot deelstrijd, de verbeteringen van de arbeidsvoorwaarden en arbeidsomstandigheden van bijvoorbeeld de schoonmakers. De plaats van deze strijd in een breed antikapitalistisch perspectief is niet duidelijk. Dat is dan ook een bijzonder moeilijk aspect, maar daaraan werken kan mogelijke frustratie van bijna onvermijdelijke deelnederlagen voorkomen en de mensen blijvend binden die in beweging gekomen zijn.
Hoe dan ook, organizing alle steun, omdat het zich oriŽnteert op strijd.

Samenwerking

Bood de keuze voor de strijd een lonkend perspectief, het politieke gesoebat tussen de zich links en progressief noemende politieke partijen in Nederland biedt dat absoluut niet. Dat bleek ook op de presentatie van Kritiek 2011 in Utrecht, waar de diverse politieke stromingen vertegenwoordigd waren.
Durft links nog te dromen, vraagt de PvdA'er Renť Cuperus zich af. Vervolgens stelt Arjen Vliegenthart van de SP: aanpakken of wegwezen. En dat terwijl GroenLinks lijkt te capituleren voor het sociaal-liberalisme.
Centrale lijn in de beoogde linkse samenwerking is de bestrijding van de rechtse regering Rutte, en juist daarin faalt die samenwerking volledig. Voormalig GroenLinks leidster Femke Halsema heeft een absurde knuppel in het hoenderhok gegooid door de quasi-tegenstelling tussen 'progressief' en 'conservatief' links. Criteria zijn daarbij de bereidwilligheid om mee te werken aan de stokpaardjes van D66: hervormingen van de arbeidsmarkt en woningmarkt en investeringen in onderwijs. Het idee dat je het kapitalisme en markten kunt hervormen, dat is pas echt conservatief. Al meer dan honderd jaar probeert de sociaal-democratie het kapitalisme mede te beheren en beheersen. Aanvankelijk door het met enig succes opbouwen van de verzorgingsstaat. De PvdA is echter zelf, onder druk van het neoliberalisme, aan de slag gegaan de verzorgingsstaat weer in ijltempo af te breken. En GroenLinks en D66 doen aan dat programma mee. Deze zogenaamde realistische politiek van onvermijdelijke bezuinigingen, overeind houden van de Euro en de noodzaak door te werken na het 65ste levensjaar heeft de PvdA het etiket opgeleverd de echte gedoogpartner van het kabinet te zijn.
De politiek van de gezamenlijke zich links noemende Nederlandse politieke partijen - regeren, zodra het electoraat er klaar voor is - is veel te passief en zal niet leiden tot een situatie waarin mensen voor links gaan kiezen. Echt progressief en links is de ogen openen voor het onheil dat het kapitalistische systeem met de quasi-democratische, parlementaire democratie ons gebracht heeft en nog voor de mensheid in petto heeft.

Vliegenthart van de SP doet een poging om links programmatisch met een 'vijf punten plan' op ťťn lijn te brengen: vermindering van de inkomensongelijkheid - moratorium op schaalvergroting - einde aan de marktwerking in de publieke sector - bestrijding van armoede onder kinderen - leidend maken in het buitenland van het internationaal recht. Dat zijn voorzichtige stapjes die niet ingaan op de problemen die voortvloeien uit de crisis en de oorzaken daarvan.
Belangrijker is:

  • de eis van (inter)nationalisatie van de banken en socialisering van de grote institutionele beleggers (natuurlijk onder arbeiderscontrole). Banken en beleggers speculeren met ons geld en wentelen, als het fout gaat, de gevolgen op ons af,
  • looneisen stellen om tot een goede inkomensverdeling te komen,
  • een gelijke verdeling van werk door arbeidstijdverkorting, korter werken, zodat iedereen kan meedoen aan de samenleving,
  • internationale solidariteit, steun aan de Griekse arbeiders!

En als deze eisen ingewilligd zijn, volgen er nieuwe net zolang tot we een samenleving hebben die voor alle mensen humaan is, conform het positieve vrijheidsbegrip van Marx waar Van Noort over sprak. Eenheid in verscheidenheid, maar vooral in de strijd voor een menselijke, sociale samenleving.

Precarisering

Jasper Lukkezen geeft de aanzet tot een belangrijke discussie over wat er werkelijk aan de gang is. De gestaag groeiende inkomensongelijkheid met alle desastreuze gevolgen van dien en de 'precarisering' van de arbeid. Met dat laatste wordt bedoeld dat de arbeidsverdeling zich verder ontwikkelt tot enerzijds precaire arbeid zonder werkzekerheid, slechte arbeidsvoorwaarden, schadelijke arbeidsomstandigheden en grote sociale onzekerheid en anderzijds kernarbeid voor hoogopgeleiden met veel baanzekerheid en goede arbeidsvoorwaarden. Marx heeft dit proces al benoemd in zijn stelling dat het streven naar verbeterde arbeidsproductiviteit alleen verder mogelijk is als het kapitaal erin zou slagen de arbeid reŽel te onderschikken. Dat is inderdaad de uitkomst aan het worden van de uitwerking van het neoliberale project in het concept van 'lean production' en flexibilisering van de arbeid. Daartegen dient de strijd gericht te zijn, daarin zijn de schoonmakers ons voorgegaan. Rond die strijd moet de eenheid van links georganiseerd worden, waarbij verschillen van mening alleen maar helpen om de strijd verder te ontwikkelen.

Kritiek 2011 is goed geslaagd in de aanzet tot de analyse en kritische benadering van de politieke en economische crisis van het kapitalisme. De rechtse antwoorden van sociale afbraak, bezuinigingen en hervormingen van de markten deugen niet. Kritiek 2011 had steviger kunnen inzetten op een strijdbaar links antwoord, waarin positieve vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit centraal staan en waarin de arbeid niet langer geprecariseerd wordt.


1 Kritiek 2011, Werk in uitvoering; nieuwe wegen voor links - www.jaarboekkritiek.nl (terug)