welkom
extra
Solidariteit

Onvoltooid Verleden - website voor de geschiedenis van sociale bewegingen

Van harte aanbevolen

Hans Boot

Nog steeds word ik in een bibliotheek, archief en zelfs een boekwinkel wat onrustig. Door vooraf te bepalen waar ik naar zoek of wat ik wil inzien, weet ik dat aardig te beteugelen. Wat is er niet allemaal te lezen, te bestuderen of door te bladeren. Om het maar niet te hebben over de elektronische wereldbibliotheek en de vele interessante websites.

Ongericht zoek ik niet en de abonnementen op digitale nieuwsbrieven zijn streng geselecteerd. Niettemin is soms de onrust terug in de wetenschap dat er zoveel beschikbaar is en verspreid wordt. Zie ik wel wat mij werkelijk boeit, raak ik niet verzeild in allerlei humbug. Juist daarom hier een warme aanbeveling van Onvoltooid Verleden, website voor de geschiedenis van sociale bewegingen. Om een indruk te geven, staat hieronder de conclusie van de scriptie van Anne Petterson, Aardappelnood. Amsterdamse arbeiders en het socialisme tijdens het Aardappeloproer van 1917, maart 2008.

Aardappeloproer 1917 - Conclusie

Het aardappeloproer van 1917 was in de kern niet meer dan een voedseloproer, een vorm van protest waarbij zowel vrouwen als mannen opkwamen voor hun gezamenlijk belang van een rechtvaardige verdeling van de schaarse aardappelen. Het plunderen, de organisatie binnen de buurten en het eisen van maatregelen op het stadhuis behoorden tot een tactiek die ook vˇˇr 1917 werd toegepast. Het aardappeloproer was echter een 'verlaat' oproer en vond in tegenstelling tot eerdere voedselrellen plaats binnen een modern politiek kader en ook nog eens in oorlogstijd.

Ondanks de Nederlandse neutraliteit had de oorlog invloed op de tactieken en eisen van de bevolking. In de eerste plaats werden door de oorlog geweld en agressiviteit steeds zichtbaarder in de samenleving: het volk moest zich een houding zien te geven tegenover soldaten en deserteurs; algemene frustratie over de oorlog kwam op een destructieve manier naar buiten; door de toenemende militarisering werd de stap naar eigen geweld kleiner. Het geweld was in de vorm van baldadige straatjongens en het tarten van politie ook in eerdere oproeren aanwezig geweest, maar was in 1917 van een grotere omvang en vooral niet exclusief mannelijk. Ten tweede be´nvloedde de oorlog ook de eisen van de arbeiders. Iedere arbeider had te maken met schaarste, waardoor het oproer zich over de hele stad kon verspreiden. Het idee van rechtvaardigheid werd ingekleurd met het verzet tegen OW-ers en de uitvoer naar Duitsland, en als verantwoordelijke kwam in plaats van het gemeentebestuur de - in oorlogstijd toenemend aanwezige - nationale overheid in zicht.

In tegenstelling tot hun houding in traditionele oproeren gaven de arbeiders in 1917 ook blijk van een gericht politiek bewustzijn. Binnen de buurten werd er expliciet over politiek gesproken, men formuleerde eigen eisen, zette deze zelfs op spandoeken neer en onderhandelde met de politie en op het stadhuis. Deze onderhandeling was overigens tekenend voor het feit dat er minder verzet dan in oorlogvoerende landen tegen de (gemeentelijke) overheid was. Daarnaast poogde de politiek zelf leiding over het oproer te verkrijgen om de eigen eisen te verwezenlijken. Leiderschap over voedseloproeren lag door het spontane karakter traditioneel lastig en deze poging van de socialisten het oproer zelfs politiek te sturen, is dan ook opvallend. Door in te spelen op de gevoelens van de arbeiders, het houden van vergaderingen, het propageren van een beeld van politie en soldaten probeerde de SDP de arbeiders ideologisch te be´nvloeden. De socialisten kregen door de oorlog zelf ook met nieuwe mogelijkheden te maken: de gemobiliseerde soldaten konden met propaganda worden bewerkt; de aanwezigheid van deserteurs gaf hun beweging een meer internationaal karakter; en in februari bleek in Rusland zelfs de revolutie mogelijk.

De kloof tussen de arbeiders en de - nota bene - socialistische politiek werd echter niet overbrugd. De tactieken, eisen en het politiek bewustzijn van de arbeiders kwamen niet overeen met de visie van de radicale socialisten. Een Úchte revolutie hadden de socialisten wellicht ook niet voor mogelijk gehouden, maar hun leiderschap en methodes waren niet enkel bedoeld om zich af te zetten tegen de SDAP. Het streven naar een revolutionaire beweging was daar en de aversie tegen de agenten, de bescheiden dienstweigering en de redelijk succesvolle staking zouden te verklaren zijn vanuit de socialistische theorie, maar uiteindelijk kwamen deze acties grotendeels voort uit het volk zelf. Daarnaast lieten de socialisten de grootste 'revolutionaire' kracht die zij tot hun beschikking hadden, de plunderende maar politiek bewuste vrouwen, links liggen. De toestand van een verder vredig Nederland, waarin de levensomstandigheden nog niet zˇ schrijnend waren, zorgde ervoor dat de beweging zich uiteindelijk niet doorzette. Met de komst van nieuwe aardappelen keerde het volk het oproer dat inmiddels lang genoeg had geduurd de rug toe. De geweldskwestie en de daarmee verbonden schuldvraag waar de SDP en SDAP mee achter bleven, zou ervoor zorgen dat het politieke aspect van het aardappeloproer van 1917 de boeken in ging als een strijd tussen twee arbeiderspartijen in hogere politieke regionen. Niet als een mislukte revolutie, niet als een treffen tussen de arbeiders en het socialisme.

Het aardappeloproer

Schatkamer

Na in de periode september 1997/maart 2008 het papieren tijdschrift Onvoltooid Verleden uitgebracht te hebben, zijn er acht nieuwsbrieven verschenen. In de laatste van 15 januari 2010 is de genoemde scriptie opgenomen.
Behalve dat alle 24 nummers van de papieren versie met een enkele klik stuk voor stuk opgeroepen kunnen worden, is een vijftal boeken in hun geheel toegankelijk gemaakt. 1 Er zijn verder rubrieken als Documentatie, Databank, Blog, Links en Faits Divers.
Kortom, een schatkamer aan informatie over onder vele anderen: Marx en Philips, Herman Gorter en Henriette Roland Holst, Domela Nieuwenhuis en Troelstra, Henk Sneevliet en Rinus van der Lubbe, Bernard Heldt en Anton Pannekoek. Daarnaast boekbesprekingen en lokale arbeidersstrijd in onder meer Amsterdam, Den Haag en Gouda.

Zie: www.onvoltooidverleden.nl


1 Waaronder:
* Dennis Bos, Waarachtige volksvrienden. De vroege socialistische beweging in Amsterdam 1848-1894 (2001).
* Marten Buschman, Tussen revolutie en modernisme. Geschiedenis van het Nationaal Arbeids-Secretariaat in Nederland 1893-1907 (1993).
* Sjaak van der Velden, Stakingen in Nederland. Arbeidersstrijd 1830-2008 (tweede herziene druk, 2009).
(terug)