welkom
extra
Solidariteit

"Arbeid in Crisis?" - Boekbespreking

Arbeid, losgemaakt van het kapitalisme

Sjarrel Massop

De stichting Nederlandse ArbeidsmarktDag (NAD) organiseert om de twee jaar een conferentie. Die van 14 oktober 2009 in Den Haag was bijzonder vanwege de samenwerking met het Tijdschrift voor Arbeidsvraagstukken dat 25 jaar bestond. De bijdragen van een aantal wetenschappers zijn samengebracht in een boek met als titel "Arbeid in Crisis?". Hier een bespreking.

Opvallend aan de wetenschappelijke discussie over 'de arbeid in Nederland' is dat deze op een sociaal-democratische wijze gevoerd wordt. En dan ook nog van het slechte soort, namelijk het kritiekloos volgen van de (arbeids)marktideologie. In eigen termen van de wetenschap gaat het over het Arbeidsbestel. Ging het in de jaren tachtig van de vorige eeuw nog ruim over de kwaliteit van de arbeid, het ontwerpen van arbeidsorganisaties en de arbeidsprocesbenadering, discussies daarover zijn geheel naar de achtergrond gedrongen.

Arbeidsbenadering

Het tegenwoordige onderzoek is gericht op 'hoe de arbeidsparticipatie zo groot mogelijk te maken'. Vanuit het oogpunt van solidariteit en voorkomen van sociale uitsluiting is dit geen slecht streven. De discussie loopt echter anders. De teneur is: werkloosheid is een individueel probleem en de schuld van de werkloze. Bovendien moet uit kostenoogpunt de werkloosheid teruggedrongen worden. Met dat laatste is niets mis, maar helaas wordt volledig aan de oorzaken van de teruglopende werkgelegenheid voorbijgegaan. Oorzaken die gelegen zijn in de structuur en het systeem van de kapitalistische productiewijze.

In de gangbare discussie wordt er te veel van uitgegaan dat werkloosheid vooral een frictieprobleem is. De terugloop van de werkgelegenheid in de landbouw en industrie door mechanisering en automatisering kan volgens die redenering opgevangen worden, en meer dan goedgemaakt, door de toenemende vraag naar arbeid in de dienstensector en de quartaire sector (overheid en gezondheidszorg). De toenemende vergrijzing van de bevolking en de daarmee gepaard gaande toenemende zorgvraag ondersteunen deze visie.

Een ander betoog grijpt terug op de 'oude' arbeidsprocesbenadering die stelde dat door standaardisering de degradatie van de arbeid zou toenemen. Nu wordt deze stelling omgedraaid op grond van het inzicht dat mechanisering en automatisering ook leiden tot een scherpe verhoging van de arbeidsproductiviteit in vooral de industrie en landbouw; de reden dat in die sectoren veel arbeidsplaatsen verloren gaan. Dit betekent dat de arbeid zou regraderen, met als gevolg dat het voor mensen noodzakelijk is aan opleidingen deel te nemen om aantrekkelijk te blijven voor de arbeidsmarkt. Ook aan opleiden is niets mis, maar het is een illusie te denken dat daarmee de problemen op de arbeidsmarkt opgelost worden.

Werkzekerheid en flexicurity

De consequentie van deze opleidingsbenadering is dat baanzekerheid vervangen wordt door werkzekerheid, aangevuld met 'flexicurity': het idee dat flexibilisering van de arbeid leidt tot werk- en inkomenszekerheid.
De veronderstelling dat er in het onderwijs en gezondheidszorg veel werk bijkomt, leidt in het boek tot de stelling dat onderzoek en analyse leren dat verhoging van de AOW leeftijd noodzakelijk is, de ontslagbescherming weg kan en de werkloosheidsuitkeringen verkort en omlaag kunnen - er komt immers werkzekerheid.

Die redenering houdt geen stand als nauwkeuriger gekeken wordt naar de structuur en het systeem van het kapitalisme. Nodig is een economisch onderscheid tussen productieve en onproductieve arbeid. Daarbij gaat het niet om de hoeveelheid producten per tijdseenheid, maar om de processen die maatschappelijk economische waarde genereren. Dat gebeurt in de eerste twee sectoren van de economie (landbouw en industrie) en gedeeltelijk in de dienstensector waar het de logistieke ondersteuning betreft. De overige delen van de economie bestaan bij de gratie van de eerste twee sectoren.

Met andere woorden: in onderwijs, gezondheidszorg en bankwezen kan de werkgelegenheid slechts dan groeien als er in de landbouw en industrie genoeg verdiend wordt. Daarin speelt de overheid in het kapitalistische systeem een bemiddelende rol, maar niet meer dan dat. Het is een illusie de problemen op de arbeidsmarkt te kunnen oplossen door mensen over te hevelen naar het onderwijs en de gezondheidszorg. De realiteit toont dat ook aan. Het onderwijs en de gezondheidszorg zijn al lang niet meer de grote banengeneratoren, ook daar worden de budgetten ingekrompen, daarnaast wordt de AWBZ aangepakt.

Pensioenstelsel

Bood het boek alleen maar kommer en kwel? Nee, er waren wel degelijk lichtpunten. Zo was de bijdrage over het "Verzorgingsstaatchauvinisme" interessant. Daarin luidde één van de conclusies dat er een 'cross-pressure' mechanisme bestaat. Onder druk van de maatschappelijke situatie worden sociaal kwetsbaren min of meer gedwongen keuzes te maken die niet corresponderen met hun sociale status. Daardoor hebben laagopgeleiden op basis van hun economische belangen een voorkeur voor linkse partijen. Tegelijkertijd echter voelen ze zich op basis van hun culturele belangen sterker aangetrokken tot (nieuw) rechtse partijen. Een oud probleem dat heel herkenbaar onderbouwd wordt door cijfers.

Een ander lichtpunt was de bijdrage "Welvaartsvast pensioen: Crisis van de ultieme poldermythe". De hierin opgeroepen discussie snijdt hout en laat vooral ook de zwakte van de vakbeweging zien. Het ingewikkelde en complexe pensioenstelsel van Nederland wordt onwerkbaar, omdat de grote geldstroom van de tweede pijler, de pensioenen (eerste pijler: AOW, derde: privé spaaractiviteiten) ontzettend verbureaucratiseerd is. Nodig is een grotere efficiëntie van collectieve regelingen, waarbij de optimale samenhang van de verschillende delen voorop moet staan. De derde pijler moet worden teruggedrongen ten behoeve van betere pensioenuitkomsten en gunstiger overheidsuitgaven. Met andere woorden: minder marktwerking in de sociale zekerheid rond de oudedagsvoorzieningen.

Conclusie

Niet de arbeid is in crisis. Het kapitalisme als systeem is en blijft de veroorzaker van alle ellende die nu over ons heen komt. Wel wordt de crisis van het economische systeem afgewenteld op de arbeid. Het is daarom zaak de discussie over de arbeid ernstig te herzien en niet te concentreren op het zogenaamde arbeidsbestel. Noodzakelijk blijft de herverdeling van de arbeid in samenhang met duurzame oplossingen voor de problemen die het economische systeem over ons uitstort. Om die reden bevelen we het boek van Solidariteit "Om de vereniging van de arbeid" nog eens aan dat een serieuze aanzet voor de discussie over arbeid biedt.


R. Batenburg, P. de Beer, J. Mevissen, K. Tijdens (redactie), Arbeid in crisis?, Den Haag, 2010.