welkom
extra
Solidariteit

Van het rijk van de noodzaak naar het rijk van de vrijheid

Werken om te leven, of

Sjaak van der Velden

Volgens het geschrift dat onder verschillende benamingen een heilig boek is voor alle drie de monotheïstische godsdiensten - die tegenwoordig de openbare ruimte in ons land weer teisteren - zal de mens in 'het zweet van zijn aanschijn' voor zijn dagelijkse brood moeten zorgen. Door de slimheid van de mens hoeft dat echter niet meer, wat de dominees, imams, pastoors of rabbijnen ook mogen beweren. Helaas is de traditie stugger dan de praktijk.

De mens was millennia lang afhankelijk van de natuurkrachten. Een slechte zomer kon de oogst vernielen, een koude winter leidde soms tot vriesdoden, als die mensen al niet waren verdronken bij een overstroming. Tussen het natuurgeweld door zag de mens kans zich een schamel bestaan te verschaffen. Het resultaat van het harde werken van de meesten werd echter flink afgeroomd door vorsten, adel en geestelijkheid. Verweer daartegen hadden de boeren en arme stedelingen nauwelijks, afgezien van die enkele keer dat het ze lukte om de handen ineen te slaan en terug te vechten.

Vooruitgang

Ondanks de bijbelse voorstelling probeerden mensen het leven lichter en aangenamer te maken. We vonden de ploeg uit ter vervanging van de hak, bedachten hoe we stoom konden gebruiken ter vervanging van menselijke of dierlijke kracht, en maakten verre reizen. Bij deze vernieuwingen trad 'collateral damage' op. Mensen werden tot slaaf (volgens de oude Romeinen een 'werktuig met een stem') gemaakt, vreemde volkeren onderworpen, en het natuurlijke milieu werd er ook niet beter van.
Toch is er een zekere vooruitgang te bespeuren, een gang uit het rijk van de noodzaak naar het rijk van de vrijheid. We zijn minder afhankelijk geworden van natuurkrachten. Die natuur hebben we natuurlijk nog wel nodig, uiteindelijk zijn olie en kernenergie ook natuurverschijnselen, maar we zijn in staat om strenge winters en droge zomers het hoofd te bieden. In ons land hebben we zelfs kans gezien om de zee redelijk in bedwang te krijgen.

Uiteraard is de tegenwerping mogelijk dat er nog steeds grote groepen mensen op aarde leven die de voordelen ternauwernood in hun leven terugzien. Ook in het 'rijke westen' deelt niet iedereen gelijk mee. Vooruitgang gaat in golfbewegingen, maar wie de vooruitgang niet wil zien, is ziende blind. Slavernij bestaat nog wel op kleine schaal, maar de meeste mensen zijn er van overtuigd dat dit onacceptabel is. Arbeiders laten werken tot ze dood neervallen, komt nog voor, maar wordt internationaal bestreden. Er is zeker vooruitgang zichtbaar, als we de wereld van nu vergelijken met de klassieke oudheid of de middeleeuwen. Mensen zijn vrijer en mondiger. Juist ook dankzij de strijd van die miljoenen zelf.

Vrijheid

Het kapitalisme heeft zijn revolutionaire werk in hoge mate gedaan en daar plukken we allemaal de vruchten van. Het kapitaal is echter net een hongerig monster, nooit heeft het genoeg. Het heeft een ingebouwde dwang tot accumuleren, tot groei. Dankzij het kapitalisme is de wereld er ontegenzeggelijk op vooruitgegaan. Wie dat niet wil zien, heeft geen oog voor de ellende waarin mensen vroeger leefden.
Omdat het kapitaal, zoals gezegd, onverzadigbaar is, voegt het niet veel meer toe aan een leefbaardere wereld. Economen proberen ons er voortdurend van te overtuigen dat de economie moet blijven groeien. Niet alleen om de groeiende bevolking te kunnen voeden, maar vooral omdat we onszelf anders uit de markt prijzen. Het moet in hun ogen maar eens afgelopen zijn met al die gekkigheid van korter werken, lange vakanties en deeltijdwerk. Minder vakantie, langere werkweken en later met pensioen, dat zijn in het kort hun aanbevelingen voor de wereld. Al jaren herhalen ze deze mantra, en met steeds meer succes. Maar tevreden zijn ze nog lang niet.

In ons land roert minister Donner keer op keer de trom. Er gaat haast geen week voorbij of deze telg uit een geslacht van christelijke politici roept de bevolking op harder en langer te werken. De beste man leest vermoedelijk dagelijks in de bijbel en ik verdenk hem ervan dat hij Genesis 3 raadpleegt waar die opmerking over het bezwete werken staat. Deze wereldvreemde man kan beter Paul Lafargue lezen die al in de negentiende eeuw schreef: "De droom van Aristoteles is onze werkelijkheid. Onze machines met hun adem van vuur, hun onvermoeibare ledematen van staal, hun wonderdadige, onuitputtelijke vruchtbaarheid, volbrengen gedwee en uit zichzelf hun heilige arbeid. En toch blijft het vernuft van de grote filosofen van het kapitalisme beheerst door het vooroordeel van de loonarbeid, de ergste vorm van slavernij. Zij begrijpen nog niet dat de machine de verlosser is der mensheid, de God die de mens zal loskopen van de 'sordidas artes' (lage ambachten) en van de loonarbeid, de God die hem ledige uren zal schenken en de vrijheid."

We leven niet om te werken, maar werken om te leven. Hoe minder loonarbeid, hoe beter leven.