Solidariteit - Commentaar 510 - 21 april 2024
De Joodse Raad en Etty Hillesum
Rob Lubbersen
De tv-serie "De Joodse Raad" heeft op veel mensen een diepe indruk gemaakt. De maakster Paula van der Oest had al eerder met films als Lucia de B. en Tonio haar meesterschap bewezen. Dat zijn ook mooi gemaakte producties met een flinke emotionele lading. In de serie De Joodse Raad schitteren bovendien Pierre Bokma als David Cohen en Claire Bender als Virrie Cohen.
Het verhaal van enkele aanzienlijke joden die door de Duitsers tijdens de bezetting in de Tweede Wereldoorlog worden ingekapseld om uiteindelijk zo'n 100.000 Nederlandse joden af te voeren naar, wat later bleek, vernietigingskampen, wordt eerlijk en indringend verteld. Geen wonder dat op sommige scholen de serie wordt ingezet om de holocaust aan de orde te stellen en het antisemitisme te bestrijden. Het was verschrikkelijk wat er toen gebeurde, dat wordt aangrijpend overgebracht en zoiets mag nooit meer gebeuren.
Kritiek
Toch is er ook wel kritiek op de serie en op de lessen die er uit worden getrokken. Recensent Ben Hamburger bijvoorbeeld vindt op Joop.nl (03-04-2024) dat de serie een verkeerde boodschap brengt. Het trekt te veel de aandacht naar het morele dilemma van David Cohen: 'wel of niet meewerken met de Duitsers in een poging om erger te voorkomen'. In plaats daarvan zou de perversie van de Duitsers met hun geweld, intimidatie, leugens en haat meer op de korrel moeten worden genomen. De nazi's waren verantwoordelijk voor de holocaust en niet David Cohen, als voorzitter van De Joodse Raad, al maakt dat zijn morele dilemma's én zijn collaboratie niet minder intens. Daar zit wat in.
Een mogelijk bezwaar van de nadruk op dat morele dilemma is ook dat het niet voor een ieder is na te voelen. Zelf heb ik geen neiging tot identificatie met de aanzienlijke, machtige en bemiddelde professor Cohen en zijn kompaan de fabrikant Asscher. Het gemak waarmee zij zich keren tegen de Februaristaking (nota bene een actie tégen de Jodenvervolging) en later eerst arbeiders en arme sloebers als 'misbaren' aanwijzen om afgevoerd te worden, zegt veel over de maatschappelijke positie en de denktrant van deze mannen al ver vóór de Duitse bezetting. Elite.
Daar staat tegenover dat in de serie ook ruim baan is gemaakt voor een andere optie. Die van het verzet. De dochter van David, Virrie Cohen, en haar vriend Piet kiezen voor de 'ondergrondse' en pogen zoveel mogelijk mensen aan de klauwen van de nazi's te ontrukken. Moedig en moeizaam, want ook niet altijd succesvol, maar in ieder geval moedig. En voorbeeldiger dan de makke mentaliteit van David Cohen en Asscher die treffend wordt geïllustreerd in de cynische mop die toen de ronde deed: Als alleen Cohen en Asscher nog in Nederland zijn en alle andere joden zijn gedeporteerd of ondergedoken, krijgen ze de opdracht het aantal overgebleven joden te halveren. Zegt Cohen tegen Asscher: Ga jij maar, anders wordt het nog erger.
Hoe Mooi Ze Was
Eigenlijk was het mijn bedoeling om na een korte beschouwing van De Joodse Raad de relatie van Etty Hillesum met die Raad te schetsen als kapstok voor een aankondiging van de voorstelling "Hoe Mooi Ze Was" op 4 mei over het leven van Etty. Maar na herlezing van de schitterende biografie van Etty door Judith Koelemeijer zie ik daar van af. (1) De relatie van Etty Hillesum met De Joodse Raad, daar vertil ik me niet aan. Judith heeft ongeveer tweehonderd pagina's nodig om daar een beetje beeld van te geven. Waarom ging Etty in 1942 als typiste voor de Raad werken? Ondanks twijfel en wantrouwen, weerzin en worsteling? Hoe kon zij verzeild raken in een wereld van hel en gekkenhuis, van een innerlijke God, van overgave aan het noodlot van haar volk? En dat alles, terwijl ze voor de oorlog een betrokken jonge vrouw was, actief als antifasciste, omringd door strijdbare communisten? (2) Waarom dook ze niet onder, terwijl ze daar het nodige netwerk voor had?
In haar dagboeken die Etty vanaf 1941 is gaan schrijven, heeft Judith vele antwoorden gevonden.(3) Twee gebeurtenissen springen daar uit. Ten eerste haar kennismaking in 1941 met de gevluchte handlezer Julius Spier, op wie ze verliefd werd en die haar meer naar binnen keerde en spiritueel deed ontwaken. En de Duitse bezetting die als een vloedgolf over haar heen sloeg, haar maatschappelijk machteloos maakte en met zijn antisemitisme haar terug wierp op haar joodse 'identiteit'. Maar het is te veel, te complex en te gruwelijk om haar laatste jaren en uiteindelijke gang naar de gaskamer in Auschwitz in september 1943 in een kort Commentaar te bespreken.
Hartverscheurend
Hier volsta ik met die voorgenomen aankondiging van de voorstelling "Hoe Mooi Ze Was". Het is een voorstelling waarin de Belgische kleinkunstenares Dinette Kooiman teksten van Etty Hillesum uit haar dagboeken uitspreekt als ware zij Etty op haar zolderkamer in Amsterdam. Er zijn intermezzo's door een zangkoor dat met muzikale begeleiding enkele vertaalde liederen uit de Mauthausen Cyclus van Theodorakis zingt. Hartverscheurend.
De uitvoering vindt éénmalig plaats in Nederland, in Theater Dakota aan de Zuidlarenstraat in Den Haag, op 4 mei 2024 van 21 uur tot 22.15 uur (na de Dodenherdenking). Reserveren en kaarten: theaterdakota of 070-3265509.
(1)Etty Hillesum, Het verhaal van haar leven - Judith Koelemeijer. Uitgeverij Balans 2022.
(2)Etty Hillesum, verwevenheid met het communisme - Chris Beuker. Uitgeverij Aspekt 2020.
(3)Het verstoorde leven, dagboeken en brieven 1941-1943 - Etty Hillesum. Uitgeverij De Haan 1981.
