welkom
commentaren
Solidariteit

Commentaar 153 - 29 augustus 2010

Bezuinigingsbeleid is spelen met vuur

Servaas Storm

Nederland is in de ban van de formatie van het eerste gedoogkabinet uit de vaderlandse geschiedenis, het kabinet Wilders I. Veel discussie over het te voeren economisch beleid in deze crisistijd is er niet. Voor VVD en CDA hoeft daaraan weinig kostbare formatietijd te worden besteed.

Bijna iedereen verwacht een uiterst ongemakkelijke en instabiele politieke situatie. Het voornaamste punt van zorg betreft - terecht! - de principes van de rechtsstaat (met name de rechtsgelijkheid van iedere Nederlander) die door de groeiende invloed van de PVV steeds meer onder druk komen te staan. Terwijl de krantendiscussies hierover hoog oplopen, staat de toekomst van de verzorgingsstaat op het spel.

Klinische operatie

De twee partijen zijn het eens over de noodzaak tot een klinische bezuinigingsoperatie op de overheidsuitgaven in het algemeen en de sociale zekerheid en zorg in het bijzonder. Zo ook over flankerend beleid dat de arbeidsmarkt verder liberaliseert en de pensioenleeftijd verhoogt. Het kleine verschil is dat Rutte meer wil bezuinigen dan het CDA, maar over de noodzaak de broekriem drastisch aan te halen en te dereguleren zijn ze eensgezind. Opvallend genoeg is de PVV het hier niet mee eens, maar het te vormen kabinet zal hierbij kunnen rekenen op de wisselende steun van andere partijen in de Tweede Kamer zoals PvdA, D66, CU en ook Groen Links.

Er zou veel meer debat moeten zijn over de bezuinigingen en de verdere deregulering van de Nederlandse arbeidsmarkt; want het te verwachten beleid zal niet alleen desastreuze gevolgen hebben voor de economische groei, de werkgelegenheid en de productiviteit. Daarenboven leidt een beleid van bezuinigen en een koude sanering van de welvaartsstaat tot verdere sociale polarisatie, maatschappelijke onzekerheid, en ontevredenheid met 'Den Haag' en speelt het daardoor partijen zoals de PVV verder in de kaart. Het minderheidskabinet VVD/CDA is waarschijnlijk slechts een voorbode van nog sterkere politieke onrust en polarisatie.

Waarom is het nu zeker niet het moment voor een bezuinigingsbeleid? VVD en CDA wijzen er vooral op dat het overheidstekort en de overheidsschuld nu sterk oplopen en zelfs financieel onhoudbaar worden in het licht van stijgende zorg- en pensioenkosten door de vergrijzende bevolking. De claim is dat wij die schuld in de toekomst moeten terugbetalen, terwijl we juist dan de hoge vergrijzingskosten moeten financieren. Dat gaat natuurlijk niet, en 'daarom' moeten we nu verstandig zijn en de bezuinigingspijn (om de schuld te verlagen) nemen. Deze redenering gaat echter om meer dan één reden mank.

Manke redenering

Allereerst is de huidige situatie uitzonderlijk: we zitten in een zware mondiale recessie die naar wordt verwacht binnenkort een tweede dip ('double dip') zal kennen. Een bezuinigingsbeleid zal de recessie verder verdiepen, waardoor overheid, bedrijven en burgers nog meer onder druk komen te staan en schulden verder zullen groeien. Let alstublieft niet op die paar economen die beweren dat een economie zich uit een crisis kan bezuinigen; het zijn namelijk dezelfde die nog niet lang geleden beweerden dat de financiële markten van zichzelf stabiel zijn.

Ten tweede, er wordt niet vermeld waarom het overheidstekort en de overheidsschuld zo oplopen: het redden van banken (zoals de ABN Amro), het schadeloos stellen van spaarders, het financieren van overheidsbestedingen om de economie draaiende te houden (terwijl de bedrijfsinvesteringen drastisch dalen), en uitgaven aan de sociale zekerheid (waarop door de crisis een groter beroep wordt gedaan).

Het zijn uitgaven aan crisisbestrijding. Vergelijk ze met kosten die de brandweer noodzakelijkerwijze moet maken om een uitslaande bedrijfsbrand te blussen. Nu bezuinigen zou betekenen dat wij de brandweer dwingen (een deel van de) brandschade te betalen. Ofwel de overheid dwingen noodzakelijke uitgaven aan onderwijs, zorg en sociale zekerheid te verlagen om de crisiskosten te vergoeden. Ligt het niet veel meer voor de hand de kosten van de crisis te verhalen op de veroorzakers ervan (net zoals een brandstichter verantwoordelijk is voor de veroorzaakte schade)?

De veroorzakers zijn immers bekend: de banken en beleggingsfondsen, hun management en hun aandeelhouders. Waarom voeren we geen tijdelijke crisisbelasting in op winsten in de financiële sector en op topvermogens? Waarom stellen we de aandeelhouders van banken niet aansprakelijk voor de maatschappelijke schade van mismanagement, bijvoorbeeld door gedwongen (al dan niet tijdelijke) nationalisatie?

Bronbestrijding

Er is nog meer reden waarom bezuinigen niet werkt: minder overheidsinvesteringen (in onderwijs, onderzoek en infrastructuur) en minder (goed onderhouden) publieke voorzieningen vertalen zich, vroeg of laat, in minder innovativiteit en een lagere groei van de arbeidsproductiviteit. Dit laatste heeft funeste gevolgen voor de toekomstige groei, die steeds meer zal afhangen van productiviteitsgroei (de beroepsbevolking krimpt immers) en de verdeling daarvan tussen bedrijven, werknemers en overheid. Door de lagere groei zal de verzorgingsstaat minder houdbaar worden.

We creëren dus een vicieuze cirkel: we bezuinigen onze innovativiteit kapot, waardoor we minder snel groeien; hierdoor worden de kosten van zorg en pensioen minder financierbaar, dus bezuinigen we verder ten koste van investeringen en productiviteit. Een stagnerende, schrale neoliberale economie, waarin werknemers harder zullen moeten werken, met verslechterende sociale voorzieningen en meer ongelijkheid is zeker geen rooskleurig vooruitzicht, maar het kan nog erger. Want dit systeem heeft natuurlijk politieke gevolgen. Ze zijn weliswaar moeilijk voorspelbaar, maar laten zich toch deels raden. De kans op meer politieke rust en stabiliteit lijkt klein, de kans op meer intolerantie en polarisatie lijkt bijvoorbeeld groot. Niet alleen de bestuurbaarheid van Nederland lijkt daarmee in het geding, ook een kabinet Wilders II (en III?) is dan nog slechts een kwestie van tijd.

Het doorbreken van deze vicieuze cirkel vraagt om een doortimmerde visie op de verzorgingsstaat in de 21ste eeuw, inclusief het arbeidsmarktbeleid, en op de financiering daarvan. Veel Nederlandse politieke partijen ontberen niet alleen zo'n visie, ze lijken de noodzaak daartoe niet eens te zien. Zo gestuurd door korte termijn machtspolitiek en media-aandacht is de politieke agenda.

"Het land is moe", concludeerde de Britse historicus Tony Judt terecht vanaf zijn sterfbed. Zijn boek daagt ons uit tot een herbezinning op de sociaal-democratie, als hoopvol en praktisch alternatief voor het neoliberale model, dat nu in stilte op die uiterst geheime plaats in Nederland waar de formatie plaatsvindt, nog verder versterkt aan de Nederlandse samenleving wordt opgelegd. Mijn vraag is: welke partij (buiten de SP) durft de uitdaging van Judt aan te gaan en de brandgevaarlijke politiek-economische agenda van Wilders I aan de kaak te stellen?

Klik hier