welkom
commentaren
Solidariteit

Commentaar 123 - 5 juli 2009

Waarschijnlijkheid en risico

Dick de Graaf

Het eerste jaar na het overlijden van de echtgenoot is de sterftekans van de weduwe twee keer zo groot als normaal. Voor de achterblijvende weduwnaar is deze sterftekans in het eerste jaar zelfs zes keer zo groot. Voor de wereld van de lijfrente- en pensioenstatistiek is dit verschijnsel, het zogenoemde gebroken hart syndroom, inmiddels zodanig bewezen verklaard dat het onderdeel is geworden van de actuariële berekeningen.

Dit is standaardkennis voor David Li, eerder bekend onder zijn oorspronkelijke Chinese naam Xiang Li. Als geschoold actuaris is hij één van de cijferfreaks geworden die op kwantitatieve wijze het risicomanagement van financiële instellingen in de Verenigde Staten (en daarbuiten) vorm tracht te geven. Onopgelost is nog het vraagstuk van de samenhang, de correlatie, tussen de risico's van verschillende schijnbaar onvergelijkbare grootheden. Hoe groot is de kans, dat het faillissement van bedrijf A gevolgd wordt door een faillissement van bedrijf Z? Of ook: hoe groot is de kans dat hypotheekrentebetaler Jansen niet meer kan betalen in relatie met de kans voor hypotheekrentebetaler Pieterse?

De kromme van Gauss

Daar denkt David Li een antwoord op te kunnen geven. Hij is al vertrouwd met waarschijnlijkheidstheorieën waarbij verschillende variabelen met verschillende waarschijnlijkheidspatronen met elkaar in verband worden gebracht. Dit om de kans dat iets gebeurt te berekenen, te kwantificeren; de zogenoemde copula's. Met het gebroken hart syndroom in het achterhoofd gaat Li de gevolgkansen van wanbetaling door verschillende bedrijven of consumenten nader kwantificeren, zonder dat daarvoor kennis van de bedrijven of personen in kwestie noodzakelijk is. En om de kansberekening van deze risico's een statistische waarde te geven, gebruikt hij de 'normale verdeling', ook bekend als 'de kromme van Gauss' of de 'belcurve'.1

Met een artikel hierover in het gezanghebbende Amerikaanse Journal of Fixed Income in 2000 maakt David Li naam in de kringen van de kwantumfreaks. Het bezorgt hem de functie van directeur van de afdeling derivatenresearch bij de Citigroup. Op het jaarlijkse congres van deze freaks in november 2003 presenteert hij een meer uitgesponnen versie van zijn statistische methode. Zijn gehoor is enthousiast. Eindelijk is de ontbrekende schakel in de kwantitatieve benadering van de risicoanalyse gevonden.

Zeepbel

Negen maanden jaar later, 10 augustus 2004, accepteert Moody's de kansberekeningsystematiek van David Li als grondslag in de waarderingscijfers, en een week later volgt Standard & Poor. Omdat het nu mogelijk is kwantitatief de kansen na te gaan van mogelijke betalingsproblemen bij gebundelde pakketten hypotheken, of gebundelde obligaties, kunnen de genoemde waarderingsbedrijven deze van een waardering, een rating, voorzien. Zo kunnen volgens deze methode zelfs gebundelde - hoogrisico dragende -hypotheken of obligaties een AAA rating krijgen. De omvang van deze gebundelde schuldbewijzen, CDO's, aangehouden door financiële instellingen, stijgt van enkele tientallen miljarden dollars in 2000 naar twee biljoen dollar in 2007.

Dan blijkt dat de hogere wiskunde van de kwantumfreaks met deze 'complexe financiële innovaties' slechts 'spielerei' was binnen het omhulsel van een financiële zeepbel. De opgeblazen huizenmarkt doet de zeepbel barsten. En wat daarna komt, tart alle waarschijnlijkheidanalyses van de kwantumfreaks: de risicoanalyses blijken los van de feitelijke marktontwikkelingen te zijn gegroeid en waardeverliezen tot meer dan een biljoen dollar zijn het resultaat.

Monthly Review

Voor de redactieleden van het Amerikaanse tijdschrift Monthly Review komt de financiële crisis niet als een verrassing. De waarschijnlijkheid van de komende crisis wordt al sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw aangeduid. Een aantal van hun recente artikelen is samengebracht in een handzaam boekje, voorzien van een voortreffelijke, korte, speciaal voor dit boek geschreven inleiding. In The Great Financial Crisis beschrijven zij achtereenvolgens de zeepbel van het consumentenkrediet, de explosie van de staatsschuld en het speculatiekapitaal, de groeiende rol van het financierkapitaal, en de ontwikkelingen in de reële economische sectoren.2
Zoals we gewend zijn van de samenstellers, John Bellamy Foster en Fred Magdoff, worden de analyses geïllustreerd met verhelderende tabellen en cijferoverzichten en een schat aan inkijkjes in de werking van het (Amerikaanse) kapitalisme in de afgelopen veertig/vijftig jaar.

In een afzonderlijke paragraaf schetsen Bellamy Foster en Magdoff de 'werdegang' van de financiële zeepbellen in het kapitalisme. Na de introductie van een nieuwigheid op de financiële markten volgt een geweldige kredietuitbreiding, gevolgd door maniakale speculatieve bewegingen, waarna onvermijdelijk de angst greep krijgt op de speculanten, waarna crash en paniek toeslaan. Soms, tijdelijk, kan de neergang in de ene speculatieve golf nog gecompenseerd worden door de opkomst van een andere speculatieve boom. Maar uiteindelijk zal ook die zeepbel uiteenspatten.

Niet begrepen

David Li werkt niet meer in de Verenigde Staten. Hij is teruggegaan naar China. Nog vóór de uitbarsting van de financiële crisis heeft hij verklaard dat slechts weinig mensen de essentie van zijn modellen begrijpen. Dat is gebleken. Tal van bankiers, ministers van financiën en andere hotemetoten uit de financiële wereld moeten na het uitbarsten van de crisis bekennen dat zij de risico's van de financiële producten die voor tientallen miljarden in de boeken staan, niet blijken te kennen. Zij zijn domweg afgegaan op de kredietwaardigheidoordelen van Moody's en Standard & Poor. Die weer gebaseerd waren op een wankele statistische basis, los geraakt van de feitelijke marktontwikkelingen.


1 De weergave van de rol van David Li berust op: Sam Jones, Of couples and copulas, in: FT Weekend Magazine, 25/26 april 2009, pp. 30-35. (terug)
2 John Bellamy Foster en Fred Magdoff, The Great Financial Crisis, Monthly Review Press, New York, 2009 (telt 160 pagina's en kost 12,95.dollar). (terug)

Klik hier