De BV Nederland anders bekeken

Zo veel tijd hebben we niet meer

Net gaat weer goed met de BV Nederland. De cijfers, waarmee de ekonomie wordt beschreven, moeten in gunstige zin worden bijgesteld. Paars heeft de wind in de rug. Nog even doorbijten en er komen arbeidsplaatsen.
Klopt dat? Wat zijn de verschijn-selen en hoe luidt de diagnose? Wat is de kern van de therapie?

DE JONGSTE Macro Economische Verkenningen van het Centraal Plan Bureau klinken heel opgewekt (MEV, September 1994):
"In het kader van de meevallende ontwikkeling in continentaal West-Europa tekent zich voor Nederland in 1994 een BBP-groei (= groei van het bruto binnenlands produkt; wb) van 2% af, tweemaal zoveel als waarmee in het C.E.P. werd gerekend (CEP: Centraal Economisch Plan, in het voorjaargepubliceerd; wb). Waartot in de herfst van vorig jaar het vertrouwen in economisch herstel dun gezaaid was (....) is sindsdien nationaal en internationaal een positieve spiraal op gang gekomen."

De verschijnselen

Hè, hè. 'We klimmen weer uit het dal', om het maar eens in dat algemene mediajargon te zeggen. Wat heet 'goed'. En wie zijn 'we'?
Tussen 1991 en nu is volgens dezelfde MEV het aantal "personen met een werkloosheidsuitkering" gestegen van 567.000 naar 745.000. Maar dat is volgens het CPB niet zo problematies. Hetgroeiherstel van de werkgelegenheid komt altijd later op gang. Volgend jaar dus. Dan zou het aantal naar verwachting gedaald zijn van 745.000 naar 735.000.
Naast wachten op werkgelegenheidsherstel moet de werkne(e)m(st)mer kennelijk ook nog maar wachten op herstel van de koopkracht. Volgens de MEV ondergaat de koopkracht van de modale werknemer dit jaar een daling van 0,5 procent en het volgend jaar van 0,25 procent. Nog steeds een daling!
Maar laten we ons beperken tot de werkloosheid.
Op de eerste plaats is het getal 745.000 geflatteerd. Als je wilt weten hoeveel mensen buiten het ekonomies gebeuren zijn gezet, moet je de AAW/WAO- en de VUT-cijfers erbij tellen. En dan kom je zo ongeveer op 1.8 miljoen (Statistisch Jaarboek 1994, paginaas 130 en 131). En dat is andere koek.

De diagnose

In de MEV staat een grafiekje met twee lijnen. Een lijn die een zogenaamde werkgelegenheidsbarometer en een lijn die de CPB-konjunktuurindikator voorstelt (pagina 75). Hiermee wordt gesuggereerd dat die barometer met een vertraging van ongeveer anderhalf jaar in de pas loopt met de konjunktuur.
Nou, geloof het maar niet. Er komen teveel aanwijzingen 'uit het veld' dat dit anders verloopt. In 1980 was het aantal personen met een werkloosheidsuitkering nog 244.000 (MEV 1995, pagina 162). Rekening houdend met de AAW/WAO en de VUT is er duidelijk sprake van een trendmatige stijging.
Logies, want de hoofdkomponent van de werkloosheid is: strukturele werkloosheid. Dit maakt het werkloosheidsprobleem zo weerbarstig. Derhalve: waar komt die strukturele werkloosheid vandaan?

Reden 1: Het ekonomies gebeuren is een transnationale zaak geworden.
De hele globe is het jachtterrein geworden van hetgrote ondernemerdom. De konkurrentie is direkt internationaal. Ondernemingen die hier verantwoordelijk zijn voor de werkgelegenheid, krijgen daardoor te maken met bedrijven uit bijvoorbeeld Zuid-Oost-Azie of de vroegere Sovjet-Unie. Deze kunnen door hun arbeidsverhoudingen (vergelijkbaar met de onze in de vorige eeuw) produceren tegen loonkosten die hier niet mogelijk zijn. Tenminste, als we nog iets van ons sociaal systeem weten te redden.

Reden 2: De technologie, meer in het bijzonder de ontwikkeling van de informatietechnologie.
Mikro-elektronisering en automatisering hebben niet enkel handenarbeid overbodig gemaakt, maar tasten ook de witte-boorden-arbeid van hoog tot laag aan. Dat laatste komt voort uiteen nog diepgaander verandering dan op het eerste gezicht lijkt. Het is een ontwikkeling van hetzelfde kaliber als de industriele revolutie. De ambachtelijke arbeid werd in die revolutie aan de vakman ontnomen en vervangen door de machine-arbeid. De 'verlengstukken' van de handen werden machines in plaats van gereedschap. De gevolgen hiervan staan beschreven in de geschiedenis van de arbeidende klasse. Iets soortgelijks zien we opnieuw. Alleen in plaats van 'verlengstukken' voor de handen zijn er nu 'half-intelligente verlengstukken' voor de hersenen in het geding. Een en ander betekent dat (hoog) geschoolde mensen elektroniese analfabeten worden en vervangen moeten worden door elektroniese alfabeten. De arbeidskrachtwordt daardoor als het ware omgespit.

Reden 3: De kombinatie van reden 1 en reden 2.
Technologie en transnationalisatie manifesteren zich gezamenlijk onder andere in de ontwikkeling van de kommunikatietechnologie. Denk bijvoorbeeld aan de 'electronic mail'. En dat betekent dat er niet alleen internationale konkurrentie rond eindprodukten is ontstaan, maar ook rechtstreekse internationale konkurrentie tussen werknemers. Dit wordt een realiteit als bijvoorbeeld een groot nederlands bedrijf de boekhouding naar India verplaatst en de gegevens elke dag via satellieten laat 'mailen' naar Nederland.

Ziedaar een antwoord op de vraag waar die strukturele werkloosheid vandaan komt.
Een gaaf voorbeeld, waarin deze drie redenen gelijktijdig verpakt zitten, is het aangekondigde schrappen van 3.000 banen bij PTT-Telecom. Volgens directeur Verwaayen is het geen reorganisatie "omdat het water ons aan de lippen staat", maar omdat in 1998 de europese telecommarkt wordt vrijgegeven en men dan in de internationale konkurrentie mee moet komen (de Volkskrant, 3 november 1994). PTT-Telecom wil dan dezelfde produktiviteit - aantal aansluitingen per medewerker - realiseren als de konkurrentieleider Bell Atlantic (300 aansluitingen). En hier ligt ook de reden van de privatisering. Op die internationale markt (zeg maar jungle) kunnen geen overheidsbedrijven opereren. Hier overleven slechts bedrijven die de logika van het kapitalisme in al haar hardheid toepassen.

De therapie

De geschetste, strukturele veranderingen vragen om strukturele reakties van werknemerskant. Zowel op syndikaal als op politiek terrein. Een drastiese arbeidstijdverkorting, onder voorwaarden, is daarvan een wezenlijk onderdeel. Daarover wordt in deze krant genoeg gezegd. Daarom hier slechts twee zinnen. Er zal hoe dan ook een einde gemaakt moeten worden aan de logika van het kapitaal (groei/akkumulatie-dwang, ongebreidelde konkurrentie, winstmaximalisatie, arbeidsuitstoot als blinde richtsnoer). Als dat niet ter hand wordt genomen door bewegingen die zich op de Rede baseren (socialisme), dan zal het worden gedaan door fundamentalistiese bewegingen die zich baseren op een Geloof, Etniciteit of Nationalisme.

Wim Boerboom (medewerker Katholieke Universiteit Brabant)