Bezield. De inspiratiebronnen van de FNV

Veel is verloren gegaan

Om te beginnen een citaat uit de FNV Grondslag van 1997: "Het is ons ideaal dat mensen voor elkaar opkomen als het nodig is en elkaar in bescherming nemen. Dat gaat niet vanzelf, zelfs niet als solidariteit gezien kan worden als 'welbegrepen eigenbelang'. Solidariteit moet steeds opnieuw georganiseerd worden. Mensen moeten in solidariteit werken aan een samenleving - nationaal en internationaal - die zo is ingericht, dat voor iedereen de kwaliteit van het bestaan is gegarandeerd. Ook voor mensen in een zwakke en kwetsbare positie."

Buiten Nederland is 1 mei, de Dag van de Arbeid, nog zichtbaar een dag van strijd. Dan demonstreren werknemers voor humane arbeidsomstandigheden, mensenrechten, vrijheid van vakvereniging en een rechtvaardiger samenleving. Velen hebben dan een vrije dag. In ons land is het voor de Federatie Nederlandse Vakbeweging (FNV) en andere organisaties een dag van bezinning geworden. Rode vlaggen en spandoeken maken plaats voor zaalverwijzingen en naamkaartjes. 1 Mei 2001 stond in het teken van globalisering en sociale rechtvaardigheid, vorig jaar was het gespreksonderwerp globalisering en arbeidsmigratie, dit jaar richtte de bezinning zich in De Rode Hoed te Amsterdam op waarden en sociale samenhang.

Geen politiek

Het was een druk bezochte conferentie. Opgezet door Commissie Justitia et Pax, de FNV, LIAN/DISK (Platform voor Economische Gerechtigheid), het Humanistisch Verbond en de werkgroep Arme Kant van Nederland/EVA en de Raad van Kerken in Nederland.

Paul Kalma, directeur van de Wiardi Beckmanstichting, het wetenschappelijk bureau van de Partij van de Arbeid, startte met een doorwrochte schets van verzorgingsstaat, emancipatie en solidariteit. Vervolgens discussieerden de deelnemers in een vijftal workshops over de thema's barmhartigheid, gerechtigheid en rechtvaardigheid, solidariteit, leven in waardigheid, burgerzin en verantwoordelijkheid. Wat opviel was de roerende eensgezindheid van de deelnemers aan het forum; overigens ook van de aanwezigen in de zaal. Controversiële onderwerpen leken te worden vermeden.

Maar stel dat een onderwerp als individualisering en emancipatie was uitgediept, toegespitst op de positie en de rechten van de vrouw. Dat had toch raakvlakken met de thematiek van deze dag. Dan zouden de aanwezige spreker van een Islamitische vereniging en bisschop Van Luyn zich toch waarschijnlijk behoorlijk hebben moeten verweren tegen Ineke Bakker, algemeen secretaris van de Raad van Kerken en Yvonne Breuk, voorzitter van het Humanistisch Verbond.

En hoe om te gaan met het spanningsveld rond een onderwerp als de individuele keuzevrijheid van onderwijs en de gewenste integratie van burgers van diverse achtergronden? De ophef en de onrust bij ouders over de afgedwongen solidariteit in Amsterdam, waarbij schoolkinderen gedwongen worden naar een openbare school in hun postcodegebied te gaan, worden door de lokale politici volstrekt genegeerd. Het zou een aardig debat in de zaal hebben kunnen opleveren.

Nog een derde punt. Is het rechtvaardig - komt het de sociale samenhang ten goede - duizenden goede woningen met een lage huur te slopen en de huurders te verjagen? Dat gebeurt in Amsterdam West. Dure huurhuizen en koopwoningen moeten er komen, zogenaamd ten gunste van de integratie. Vroeger discussieerde de plaatselijke afdeling van de FNV over iedere lantaarnpaal in de stad, maar mij is geen standpunt bekend van de (lokale) vakbeweging over een kwestie die zoveel maatschappelijke onrust heeft veroorzaakt. Terwijl dit vraagstuk, alleen al gelet op inkomen en uitgavenpatroon van de eigen leden, toch duidelijk sociale en financiële kanten heeft. Net als de oorlog in Irak zullen al deze onderwerpen wel te politiek zijn geworden voor de FNV, of wordt een aanvaring met de Partij van de Arbeid gevreesd?

Levensbeschouwing

Aan het eind van de bijeenkomst reikte de voorzitter van de FNV, Lodewijk de Waal, het eerste exemplaar uit van het boek Bezield. De inspiratiebronnen van de FNV. De ontvanger was Wim Spit, de laatste voorzitter van het Nederlands Katholiek Vakverbond en de eerste vice-voorzitter van de FNV. De publicatie gaat over 25 jaar Secretariaat Vakbeweging, Maatschappij en Levensbeschouwing. Bij het samengaan van het NVV met het NKV werd besloten zo'n instituut in te stellen. Het werd al gauw bemand door de theoloog Leo Mesman die er twintig jaar heeft gewerkt. Hij is met Herman Noordegraaf en Jan Schrauwen de auteur van dit boek. Zij beschouwen hun product als een aanvulling op Redelijk Bewogen, het overzichtswerk van de geschiedenis van de FNV over de periode 1976-1999.

Het Secretariaat heeft als doel de waarde van levensbeschouwing voor het praktische vakbondswerk wat handen en voeten te geven. Bezield kijkt nog eens terug op wat allerlei conferenties en bijeenkomsten hierover hebben opgeleverd. Als bijlage is de open brief opgenomen die de FNV 8 mei 1985 richtte aan paus Johannes Paulus II die Nederland op 12 mei bezocht. Het is een kritisch schrijven dat tot ver buiten onze grenzen aandacht kreeg. De hoge gast werd nogal brutaal onthaald. Misschien heeft de FNV daaraan wel bijgedragen. De paus werd behoorlijk de oren gewassen. Een passage uit de brief:

"Naar onze indruk vertonen uw visies echter vaak bepaalde eenzijdigheden, die geen recht doen aan de eigen achtergronden en dynamiek van de sociale en politieke processen in de Derde Wereld en van de veranderende rol van delen van de katholieke kerk daarin. De door u uitgedragen boodschap van sociale verzoening en klassenvrede mist vaak de aansluiting op de maatschappelijke werkelijkheid in veel landen van de Derde Wereld, waar de samenleving geteisterd wordt door diepe sociale, economische en politieke tegenstellingen en door schrijnende vormen van onderdrukking en uitbuiting."

De paus werd tijdens zijn bezoek gehekeld over allerlei kwesties. Zoals zijn opvatting over de positie van de vrouw, het verbod op het gebruik van anticonceptiemiddelen en de toepassing van abortus. Wat de laatste twee onderwerpen betreft, verzuchtte de FNV of de paus wel besefte welke rampzalige gevolgen die starre regels hebben voor de bevolkingsexplosie in vele landen van de Derde Wereld.

Geen ideologie

Het aardigst in Bezield zijn de achttien interviews. Een citaat typeert het gevoerde gesprek. Er is een oud interview opgenomen met de in 1997 overleden Frans van Bakel die aan de wieg stond van het Secretariaat. "Kerkelijke boodschappen zijn een appèl aan de vakbeweging." Van Bakel zet het katholieke leven heel kernachtig en herkenbaar neer: "Van oorsprong ben ik een traditioneel katholiek. Ik kom uit een gebied dat vroeger heel geïsoleerd was: de Peel. Voor de mensen daar bestond helemaal geen onderscheid in hun beleving tussen hun maatschappelijk en persoonlijk beleven en hun katholiek zijn. Dat viel gewoon samen. De maatschappij werd beschouwd als een gegeven waaraan niets te veranderen viel."

Nog een paar uitspraken. Wim Spit: "Levensbeschouwing is in de mensen geworteld." Uit het dubbelinterview met Frans Vroemen en Mat Jansen: "Ons geloof is onze inspiratiebron." Ineke Bakker: "FNV en Raad van Kerken, samen voor solidariteit." Yvonne Breuk: "Wij zijn meer dan een kerk zonder God." Bisschop Ad van Luyn: "Dialoog en samenwerking in de civil society."

Er blijken nogal wat priesters onder de geïnterviewden, waarbij opvalt dat de meesten een agrarische achtergrond hebben en tot radicale stellingnamen komen. Eef van Vilsteren is zo iemand. Priester èn overtuigd vakbondsman. Hij was twintig jaar fulltime arbeidspastor in Twente, nu combineert hij dat parttime met het teamleiderschap van een parochie. Van Vilsteren bekritiseert het zaakwaarnemerschap van de FNV: "De FNV redt het niet als ze alleen maar een sociale ANWB wil zijn. Daarom vind ik de campagne 'FNV M'n zaakwaarnemer' niet erg gelukkig. De vakbeweging moet op de eerste plaats een solidariteitsbeweging zijn."

Het laatste interview is met Lodewijk de Waal. Van hem een tweetal uitspraken. "We hebben geen ideologie, wel een identiteit." Hij eindigt met: "Tot slot: ik ben het eens met degenen die zeggen dat het samengaan van NVV en NKV een unieke verbreding heeft opgeleverd van onze relaties met levensbeschouwelijke organisaties, sinds kort zelfs met de islam. En ik ben het er ook mee eens dat het secretariaat VML meer is geworden dan een NKV-verhaal en dat het functioneert. Interessant is dat nu ook bij de discussie over de Europese Conventie het debat gevoerd wordt over de vraag hoe breed de erkenning van diverse inspiratiebronnen moet zijn. Daarbij willen de christen-democraten Europa alleen funderen in christelijke waarden. Het is goed dat wij daar met het NVV principieel stelling tegen nemen. We mogen andere levensbeschouwingen binnen Europa niet uitsluiten. De voorzitter van de Europese Conventie, Giscard d'Estaing, zou onze grondslag eens moeten lezen!"

Brede vakbeweging

Over bezinning gesproken. Dit is mijn bijdrage.

Met het stijgen van de aandelenkoersen daalde de moraal van de elite in het bedrijfsleven in de jaren negentig. Nu het slecht gaat met de economie nemen we onthutst afscheid van de flitsende, dynamische moderne manager als rolmodel voor de doorsnee arbeider. De manager in zijn snelle pak blijkt niet veel meer te zijn geweest dan een opgepoetste lege huls. De conclusie moet dan ook zijn dat de samenleving weer behoefte heeft aan een brede vakbeweging, waaraan het Secretariaat Vakbeweging, Maatschappij en Levensbeschouwing, getrouw aan haar oorspronkelijke doelstellingen, een belangrijke bijdrage kan leveren.

Harry Peer

Leo Mesman, Herman Noordegraaf en Jan Schrauwen, Bezield. De inspiratiebronnen van de FNV. 136 bladzijden. Een uitgave van Stichting FNV Pers, Amsterdam 2003.

Foto Chris Pennarts (60 kb)